Pawłowo (gmina Gardeja) — cmentarz ewangelicki

Pawłowo, po niemiecku Paulsdorf, leży w gminie Gardeja. Wieś należała do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, po wschodniej stronie Wisły; po plebiscycie z 11 lipca 1920 roku ziemie te pozostały przy Prusach.

Wojewódzka ewidencja zabytków umieszcza tutejszy cmentarz ewangelicki na północny zachód od wsi, po południowej stronie drogi z Pawłowa do Czarnego Górnego, na działce numer 21. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku po południowej stronie drogi do Czarnego Górnego. W terenie jest czytelny, oczyszczony z samosiewów i zachowany szczątkowo.

Pawłowo było obszarem dworskim i wsią w większości ewangelicką. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 433 mieszkańców w 24 domach, w tym 380 ewangelików i 53 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Trumiejach (Groß Tromnau), katolicy do parafii w Szynwałdzie (Groß Schönwalde). W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 499 mieszkańców: 441 osób podało język niemiecki (413 ewangelików i 28 katolików), 53 osoby — polski.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Paulsdorf jako majątek rycerski. Notował tu 14 domów mieszkalnych i 221 mieszkańców, w tym 184 ewangelików i 37 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Trumieje (Groß Tromnau) i podaje tu 420 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja, pozycja 320; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 82–83, pozycja 169 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, zeszyt III (rejencja kwidzyńska), spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Marienwerder, pozycja 146 (odczyt ze skanu); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 110–111; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72.