Pawłowo (gmina Trąbki Wielkie) — cmentarz ewangelicki

Pawłowo, do 1945 roku Groß Paglau, leży na skraju Wyżyny Gdańskiej, w gminie Trąbki Wielkie. Własnego kościoła wieś nie miała; zachował się cmentarz z grobowcem, ujęty w gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie pod pozycją 86 jako „grobowiec i cmentarz ewangelicki” i objęty także wojewódzką ewidencją zabytków. Dziś cmentarz jest nieczynny, a daty jego założenia ewidencja nie podaje. W źródłach nie znaleziono wiadomości, czyj to grobowiec; w gminnej ewidencji pod pozycją 85 figuruje w tej samej wsi park podworski.

W XVII i XVIII wieku z Pawłowa założono liczne osady, często z osadnikami protestanckimi. W 1772 roku Gross-Paglau z pustkowiami Baumgart, Neukrug, Althütte i Zelmrostwo należało do Franciszka Owidzkiego, katolika, który okazał przywilej z 1526 roku; dobra liczyły 20 włók roli i 6 włók lasu, a Klein-Paglau Owidzki oddał niedawno bratu Michałowi. Według pruskich ksiąg hipotecznych Pawłowo (Groß Paglau w powiecie kościerskim) należało do Johanna Karla von Pircha, od 1737 roku do Ludwika Augustyna Owidzkiego, potem do jego syna Franciszka i wnuka Jana Antoniego, od 1787 roku do Ernsta Ludwiga von Weihera, od 1789 roku do Ludwiga Ferdinanda von Tiedemanna, a od 1793 roku do Johanna Gottfrieda Thielego.

W 1795 roku Pawłowo przeszło do Ignacego Schedlin-Czarlińskiego, a w 1826 roku do Daniela Ganguina.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Groß Paglau 50 budynków mieszkalnych i 520 mieszkańców, w tym 439 ewangelików i 81 katolików. Wymieniał tu dziesięć zagród chałupniczych. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Skarszewach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 532 mieszkańców, w tym 494 ewangelików i trzydziestu ośmiu katolików. Wiersz stoi na stronie 44 pod pozycją 138, w dziale obwodów dworskich powiatu Berent — Pawłowo było wówczas obwodem dworskim, nie gminą wiejską, a podwójny krzyżyk przy nazwie oznacza w tym spisie przynależność do sądu obwodowego w Skarszewach. Ewangelicy i katolicy należeli według tego spisu do parafii w Schöneck, czyli w Skarszewach.

W spisie z 1 grudnia 1910 roku obwód dworski o obszarze 931 hektarów liczył 493 mieszkańców: 472 mówiących po niemiecku — a wśród nich 463 ewangelików, siedmiu katolików i dwóch innych chrześcijan — oraz osiemnastu mówiących po polsku. Drugie Groß Paglau — dobra rycerskie pod Chojnicami, z parafią ewangelicką w Chojnicach — Słownik geograficzny i spis z 1885 roku wymieniają osobno w powiecie chojnickim.

Według księgi adresowej majątków Prus Zachodnich z 1912 roku właścicielem szlacheckiego majątku rycerskiego Pawłowo, po niemiecku Groß Paglau, był Hermann Schroeder. Do 1920 roku wieś należała do prowincji Prusy Zachodnie. Wiersz spisowy Groß Paglau stoi zarówno w 1885, jak i w 1910 roku w powiecie Berent, czyli kościerskim, w rejencji gdańskiej. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia Groß Paglau wraz z Althütte i Baumgart wśród miejscowości parafii w Mierzeszynie, w powiecie Wyżyny Gdańskiej. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie, liczącej wtedy 3309 ewangelików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Skarszewy (Schöneck) i podaje tu 465 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 5; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 44–45, pozycja 138; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 6, pozycja 133; wykaz obiektów gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie, pozycje 85 i 86; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 17; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1194 (s. 79); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21, pozycja 194; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 53, 68, 149; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.