Pępowo — cmentarz ewangelicki

To cmentarz jednej rodziny. Prywatną nekropolię rodową Hoene w Pępowie, po niemiecku Pempau, założono w 1862 roku przy majątku ziemskim liczącym według Słownika geograficznego 733,64 hektara. Biała Karta konserwatorska, spisana 30 października 1985 roku, określa ją jako „cmentarz poewangelicki rodziny Hoene” i podaje rok 1945 jako datę zamknięcia. Ta sama karta z 1985 roku ocenia stan cmentarza jako dobry: „Teren uporządkowany, pod stałą opieką”, całość czytelna, wszystkie groby zachowane. Teren leży według ewidencji zabytków przy ulicy Armii Krajowej, na działce numer 49; w wojewódzkim wykazie gminy Żukowo tego położenia nie odnaleziono. 30 października 2024 roku uczniowie szkoły podstawowej w Pępowie posprzątali groby dawnych właścicieli wsi i zapalili na nich znicze.

Wieś jest starsza od rodowego cmentarza. Za czasów krzyżackich należało Pępowo do komturstwa gdańskiego, a w jego obrębie do obwodu sulmińskiego, i miało prawo polskie. W czasach krzyżackich Pępowo było, razem z Kusiscze, dobrami służebnymi na prawie polskim w okręgu sulmińskim i płaciło 3 grzywny. W XIX wieku, jak notuje Słownik geograficzny, znajdowano tu jeszcze często skorupy popielnic.

Przed Hoenemi Pępowo należało według pruskich ksiąg hipotecznych do Jana Jerzego Przebendowskiego, potem do jego córki Doroty Henrietty Bielińskiej, od 1748 roku do Piotra Jerzego Przebendowskiego i jego syna Ignacego, od 1767 roku do Jana Michała Grabowskiego i jego synów, a od 1783 roku do Adama Goetzendorf-Grabowskiego. W zestawieniu szlacheckiej własności ziemskiej z 1772 roku, ogłoszonym przez Hermanna Schucha, Grabowski (bez podania imienia) figuruje jako właściciel Leźna, Borcza i Pępowa oraz dożywotni posiadacz Kossowa jako dobra łaskawego. Przypis określa go jako starostę i luteranina.

Friedrich August Hoene kupił dobra 8 stycznia 1832 roku. Jego syn, również Friedrich, zarządzał nimi od 1853 roku i przed 1870 rokiem wzniósł nowy dwór. W 1891 roku Pępowo (734 hektary) należało do Friedricha Hoenego, który miał też sąsiedni Borcz z Kleinhofem i Patoką. Od 1903 roku księgi adresowe podają jako właściciela Ottona Hoenego, porucznika rezerwy; w 1912 roku majątek liczył 750 hektarów, a ewangelicy z Pępowa należeli do parafii w Przyjaźni (Rheinfeld). Polska księga z 1928 roku notuje Ottona Hoenego z 720 hektarami i gorzelnią.

W 1936 roku 330 hektarów z Pępowa i Żukowa wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Ostatni dziedzic, Otto von Hoene, zmarł w 1943 roku i spoczął na cmentarzu rodowym. Po 13 marca 1945 roku dobra rozparcelowano, a dwór zamieniono na szkołę.

W tym kaszubskim i katolickim regionie warstwę ewangelicką stanowili właściciele majątku i ludzie z nimi związani. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 99 mieszkańców: sześciu luteranów i 93 katolików. Słownik geograficzny podaje w 1868 roku 179 mieszkańców w jedenastu domach: 150 katolików i 29 ewangelików. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Pempau jako majątek rycerski. Notował tu 11 budynków mieszkalnych i 179 mieszkańców, w tym 29 ewangelików i 150 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Przyjaźni; katolicy — do parafii w Żukowie.

Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku obszar dworski liczył 176 mieszkańców: 23 ewangelików i 153 katolików. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 245 osób. Tablica rozbija wyznania wyłącznie wewnątrz grup językowych: po niemiecku mówiło 51 osób, w tym 41 ewangelików i dziesięciu katolików, a 194 osoby mówiące po kaszubsku policzono jako katolików. Spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował 232 mieszkańców, w tym 46 ewangelików; narodowość polską podały 184 osoby, niemiecką 48.

Odrębnego kościoła ani kaplicy ewangelickiej w Pępowie nie było — tylko ten cmentarz. Do kościoła jeżdżono w dwie strony: ewangelicy do Przyjaźni, katolicy do Żukowa, oddalonego o trzy i pół kilometra. Tak podaje hasło Słownika geograficznego i tak samo oba spisy, z 1885 i z 1910 roku. Według Heidna ewangelicy z Pępowa chodzili do kościoła w Przyjaźni, a dzieci uczęszczały do szkoły w Leźnie w powiecie Danziger Höhe.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przyjaźń (Rheinfeld) i podaje tu 41 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VIII, hasło „Pępowo”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, s. 56–57, poz. 180; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 155; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 136, nr 250; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), karta 706; Find a Grave, cmentarz rodziny Hoene w Pępowie; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 425–426; wiadomość o odwiedzinach cmentarza rodziny Hoene — strona Szkoły Podstawowej w Pępowie (30 października 2024 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1472 (s. 161); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 124, pozycja 315; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 29, 56; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 26; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 32–33; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 62; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48–49; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 104; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1198; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772” (tabela), „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30, s. 58; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.