Perlino — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Perlinie leży w lesie, około dwóch kilometrów na północ od wsi. Zajmuje pięć setnych hektara, jest dziś cmentarzem komunalnym i figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków. Własnego kościoła ani kaplicy wieś nie miała; cmentarz założono w drugiej połowie XIX wieku, a tutejszą wspólnotę ewangelicką po 1945 roku wysiedlono.

Perlino, przed 1945 rokiem Perlin, zrosło się z dwóch osobnych osad — Groß Perlin i Klein Perlin. Obie wymienia po raz pierwszy dokument z 1379 roku, sporządzony przy wytyczaniu sąsiedniego Salina. Rozdział na Wielki i Mały Perlin istniał w 1402 roku; w listach lennych nazwę zapisywano niekiedy jako Berlin. Jedna i druga była obszarem dworskim — większa liczyła 280, mniejsza 271 hektarów — i 8 stycznia 1908 roku obie przeszły na własność Pomorskiego Towarzystwa Osadniczego w Szczecinie, które rozparcelowało je na gospodarstwa rentowe. Wtedy złączono je z powrotem w jedną miejscowość. Franz Schultz datuje to scalenie na 1910 rok. Schultz podaje, że wieś liczyła 323 mieszkańców i leżała w powiecie lęborskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszalińskiej (Regierungsbezirk Köslin) i prowincji Pomorze. Urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy miała w Gniewinie.

Kościół gniewiński, do którego Perlino należało od 1889 roku, wzmiankowany jest w 1400 roku. Według Franza Schultza patronat przeszedł, jak się wydaje, wraz ze sprzedażą dóbr z rąk mniszek żarnowieckich na dziedziców — von Weiherów, po nich von Rexinów i majoratu Woedtke. Po Reformacji świątynia gniewińska została przy ewangelikach. Próba odebrania jej, podjęta z polecenia biskupa kujawskiego przez urzędnika klasztoru w Żarnowcu nazwiskiem Bystram, spełzła na niczym wobec stanowczości pani von Weiher i pomocy sąsiadów. Stary kościół spłonął na początku XVII wieku, a zachowane dzwony noszą daty 1601 i 1604. Listę pastorów gniewińskich Ernst Müller otwiera Nikolausem Petrokisiusem, który objął urząd w 1547 roku.

W tej parafii wykaz Müllera wymienia wsie: Gnewinke (Gniewinko), Groß i Klein Perlin, Mersin (Mierzyno, w połowie), Tadden (Tadzino), Lissow (Lisewo), Bychow (Bychowo), Burgsdorf (Toliszczek), Fredrichsrode (Strzebielinko), Kolkau (Kolkowo), Oppalin (Opalino), Rauschendorf i Nadolle (Nadole).

Wizytacje kościelne objęły tę okolicę trzykrotnie: pierwsza, z 1535 roku, pod kierunkiem Jana Bugenhagena, sięgnęła tylko kilku kościołów diecezji włocławskiej; druga, z 1570 roku, pod kierunkiem Christopha Stummeliusa, wszystkich kościołów okręgu lęborskiego, w tym Gniewina. W 1588 roku uchwalono trzecią wizytację, przeprowadzoną w 1590 roku. 🟡 Tak podaje Franz Schultz; Ernst Müller pisze w haśle gniewińskim, że ewangelickie wizytacje kościelne zarządził książę Jan Fryderyk: pierwszą w 1570 roku, drugą w 1585 roku, trzecią 3 sierpnia 1590 roku. Ksiądz Jakub Fankidejski, opisując utracone kościoły, przytacza wykaz wsi luterańskiej parafii w Osiekach z 1658 roku i wymienia w niej „Mały i Wielki Perlin”.

Dokumentem z 6 lipca 1889 roku odłączono od parafii osieckiej Gniewinko, Wielki i Mały Perlin, Bychowo oraz leżący w Prusach Zachodnich Toliszczek (Burgsdorf) i przyłączono je do parafii w Gniewinie. Nowo przyłączonych zwolniono przy tym z kosztów rozpoczętej budowy kościoła w Gniewinie, trwającej w 1890 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zastał w Wielkim Perlinie 76 ewangelików i dwunastu katolików, a w Małym 86 ewangelików i siedmiu katolików. Obie osady miały wtedy ten sam urząd stanu cywilnego i ten sam okręg urzędowy, a katolików spis przypisał parafii w Lęborku.

Kościół w Gniewinie służy dziś katolikom, a jego cmentarz przykościelny figuruje w ewidencji jako dawniej ewangelicki.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), s. 190–193; Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 252, 257; ksiądz Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 230; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1889 i 1890.