Żelichowo — kościół św. Mikołaja (Cyganek, Tiegenhagen, ob. greckokatolicki)

Kościół świętego Mikołaja w Cyganku (po niemiecku Tiegenhagen), w sąsiedztwie Żelichowa (Petershagen), w gminie Nowy Dwór Gdański, to świątynia późnogotycka; zezwolenie na jej budowę wydano 12 sierpnia 1352 roku. Według Wiesława Długokęckiego proboszcz w Tujcu, czyli Cyganku, występuje jednak już w przywileju dla Tujska z 1349 roku, który przypisał mieszkańców Tujska do jego parafii: „Ouch so welle wir, das dy inwoner doselbins dem pferrer czum Thuenhayn, do sy hin gewydympt sin, sulch rechttun sullin, als dy tun van dem Thuenhayn” (Chcemy też, aby tamtejsi mieszkańcy oddawali proboszczowi w Tujcu, do którego ich przypisano, takie same należności jak mieszkańcy Tujca).

Zachował się gotycki szczyt wschodni, natomiast ściany podłużne przebudowano w konstrukcji ryglowej w latach 1637–1647, a drewnianą wieżę odbudowano w 1687 roku. Zabytek wpisano do rejestru 25 maja 1961 roku pod numerem A-236.

Inwentaryzacja żuławska datuje wschodnią połowę kościoła w Cyganku na czas po 1352 roku, zgodnie z datą zezwolenia. Średni z dzwonów kościoła, gotycki, został według Schmida odlany niewiele później niż w 1352 roku — wskazują na to data przywileju lokacyjnego wsi i wszystkie cechy stylowe. W niszy ściany północnej stoi piaskowcowa figura świętej Katarzyny, wysoka na 0,765 metra, którą Schmid uznaje za cenne dzieło z końca XIV wieku; materiał i styl wskazują według niego na Nadrenię jako miejsce pochodzenia. Dariusz Piasek zinwentaryzował przy kościele dwie średniowieczne kamienne chrzcielnice, które służą dziś za kropielnice. Ta w zachodniej kruchcie, opisana już przez Schmida, ma okazałą dwunastoboczną czaszę na bardzo niskiej podstawie i dwa skoble dawnego zamknięcia pokrywy; Piasek widzi w dwunastu bokach nawiązanie do symboliki liczby dwanaście.

Druga, z półkulistą czaszą na dwunastobocznej stopie, stoi przed kościołem. Według tego samego autora w 2015 roku wróciła do Cyganka chrzcielnica, którą po wojnie wypożyczono do kościoła filialnego w Myszewie.

Kościół był pierwotnie rzymskokatolicki. W 1574 roku przejęła go gmina luterańska, a 7 września 1629 roku został zwrócony katolikom. W 1574 roku Georg Meermann został ordynowany na duchownego luterańskiego dla Cyganka, po niemiecku Tiegenhagen; Schmid powołuje się przy tym na ogłoszony przez Freytaga wykaz ordynowanych w Słupsku, po niemiecku Stolp, z lat 1574–1591. Pod emporą przechowywano deskę oparcia dawnej ściany ławek z napisem, według którego ławki te zbudowano w 1583 roku, gdy kościół był w rękach luteranów; jako witryków wymieniono w nim Georga Eckerta i częściowo nieczytelnego Baricke, obu z Tujska, po niemiecku Tiegenort.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w Cyganku (Tiegenhagen) istniało dawniej podobno zgromadzenie ewangelickie i w jednym rękopisie wymieniono duchownego z Cyganka Marcina Schmechela, bez podania roku; za czasów Hartwicha był tu już tylko katolicki wikary.

Budowniczym wieży, wzniesionej na nowo w 1687 roku, był sołtys Peter Conradt z Żelichowa, po niemiecku Petershagen. W 1751 roku malarz Wichert z Mehlsack otrzymał ponad 400 florenów, bez kosztów złota i farb, za malowanie w kościele; Schmid przytacza tę wzmiankę przy opisie malowanego stropu z około 1750 roku, powstałego za urzędowania dziekana Mockiego. Większy dzwon nosi napis „Verbum domini manet in aeternum” z datą wrzesień 1755 roku; odlał go w Gdańsku Johann Gottfried Anthony, a jako przełożonych kościoła wymieniono na nim Jacoba i Petera Classenów. 17 marca 1768 roku wichura strąciła szczyt hełmu wieży; w Gdańsku wykonano nową gałkę z chorągiewką, którą 27 sierpnia tego samego roku ponownie umieszczono na wieży.

Jan Wiśniewski przytacza wizytację biskupią z 4 lipca 1749 roku, według której w tej parafii, przez niego nazywanej Tujcem, mennonitów i luteran grzebano w drugiej części cmentarza, obok części katolickiej; biskup przypominał wtedy mennonitom o obowiązku płacenia należności na rzecz kościoła, proboszcza i służby kościelnej. Według katolickiego opisu diecezji z 1785 roku ekonomem kościoła był mennonita Nicolaus Epp.

Spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Tiegenhagen kościół katolicki, a w sąsiednim Petershagen katolicki kościół filialny, „którego macierz znajduje się w Tiegenhagen”. Według Wiesława Długokęckiego w Żelichowie utworzono w 1328 roku osobną parafię, uposażoną czterema łanami ziemi. Lustracja z 1565 roku zastała we wsi cztery włóki plebańskie, ale kościoła już nie: chłopi orali te włóki wspólnie i oddawali według umowy połowę wszelkiego zboża plebanowi w miejscowości zapisanej jako Tvin — według Długokęckiego najprawdopodobniej w Tujcu, czyli Cyganku.

W 1785 roku, jak podaje Jan Wiśniewski za katolickim opisem diecezji, flamandzcy mennonici z Żelichowa dobrowolnie zobowiązali się remontować katolicki kościół filialny w Żelichowie. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Tiegenhagen 79 budynków mieszkalnych i 771 mieszkańców, w tym 236 ewangelików, 308 katolików i 227 mennonitów. Ewangelicy należeli do parafii w Nowym Dworze Gdańskim; katolicy — do miejscowej parafii. Słownik geograficzny zapisał pod koniec XIX wieku, że w Petershagen jest cmentarz, „bo tam dawniej była kaplica”.

W 1913 roku malarz A. Fahlberg oczyścił malowany strop i przy tej okazji odsłonięto obszerne dawne malowidła ścienne, wśród nich średniowieczne Ukrzyżowanie z „żywym krzyżem” na ścianie wschodniej, które Schmid datuje najwcześniej na 1360 rok.

W Żelichowie (Petershagen) mieszkali obok siebie ewangelicy, mennonici i katolicy. Ewangelicy nie mieli własnej świątyni — należeli do parafii w Tiegenhof, dzisiejszym Nowym Dworze Gdańskim, i to samo mówią o nich trzy kolejne spisy. Urzędowy spis z 1820 roku notuje pod hasłem „Petershagen, Pendelmühle” łącznie 366 mieszkańców: 112 luteranów, 46 katolików i 208 mennonitów. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisał tu 463 mieszkańców: 284 ewangelików, 109 innych chrześcijan — na Żuławach zwykle mennonitów — i 70 katolików.

Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 507 osób, wśród nich 330 ewangelików, 99 innych chrześcijan, 76 katolików i 2 osoby wyznania mojżeszowego. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia Petershagen wśród szkolnych punktów parafii w Tiegenhof.

Według Andrzeja Bohdana Krupy ksiądz Bazyli Hrynyk postanowił osiąść przy kościele w Cyganku, w którym sporadycznie odprawiano nabożeństwa dla 11 miejscowych rodzin rzymskokatolickich; kuria gdańska pismem z 13 sierpnia 1952 roku skierowała go do tej miejscowości, gdzie formalnie pozostawał rezydentem nieobsadzonej placówki duszpasterskiej, a w każdą niedzielę sprawował msze w rycie wschodnim. W marcu 1953 roku, po zakończeniu remontu świątyni i organistówki, która stała się plebanią, przeprowadził się do Cyganka. Od 1952 roku kościół w Cyganku użytkowały wspólnie parafie greckokatolicka i rzymskokatolicka, a w 2002 roku przeszedł na własność parafii greckokatolickiej; jest czynny. Odrębnym elementem dziedzictwa jest sąsiednie lapidarium mennonickie w Żelichowie-Cyganku, oddział Muzeum Żuławskiego — nagrobki mennonitów, wspólnoty anabaptystycznej, nie luterańskiej.

Tutejszy cmentarz mennonicki wymieniono wśród najlepiej utrzymanych nekropolii regionu, obok cmentarza katolickiego w Lichnowach, obu cmentarzy w Ostaszewie, ewangelickiego w Tujsku i mennonickiego w Lubieszewie.

Nazwa Petershagen powtarza się na Pomorzu co najmniej trzy razy. Fankidejski opisuje pod nią gdańskie przedmieście, gdzie po zburzeniu kościoła świętej Gertrudy stanął luterański kościół Salwatora, a wykaz duchownych Pomorza prowadzi jeszcze Petershagen pod Darłowem. Żadnego z tych miejsc nie wiąże się z Żelichowem-Cygankiem.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Inwentaryzacja żuławska przedstawia dzieje kościoła w czasach reformacji inaczej. Według inwentaryzacji żuławskiej kościół parafialny w Cyganku, leżący w starostwie nowodworskim, pozostał katolicki, a jeszcze w 1592 roku przypisani byli do niego mieszkańcy Tujska — na mocy rozporządzenia burmistrza gdańskiego Daniela Czirenberga. W 1604 roku Tujsk zbudował własny kościół ewangelicki, a 28 kwietnia 1606 roku Rada Gdańska wydała zezwolenie dla tamtejszych poddanych.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowy Dwór Gdański (Tiegenhof) i podaje tu 272 ewangelików.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 173; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 346, 347, 349, 351, 352, 354; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat malborski, poz. 90; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 79 (strony druku 80–81); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 444; wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; ewidencja i metryki gmin żuławskich (opis cmentarzy); cyganek.ndg.pl — historia świątyni; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 40, nr 102; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 152; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” 20, 2019, s. 21, 24; D. Piasek, „Średniowieczne chrzcielnice kamienne w kościołach na terenie Żuław Wiślanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika”, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 26, 2023, s. 138–139, 149, 152; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 60, 82–83; A. B. Krupa, „Cyganie w Cyganku, czyli administracja państwowa wobec greckokatolickiej placówki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w województwie gdańskim w latach 1952–1956”, „Echa Przeszłości” XXV/2, 2024, s. 166.