Piaski — cmentarz ewangelicki

Piaski to dawna Nowa Karczma, do 1945 roku Neukrug. Piaski leżą na końcu Mierzei Wiślanej, u brzegu Zalewu. Tutejszy cmentarz leży w końcowej części miejscowości, na niewielkim wyniesieniu kilkadziesiąt metrów od brzegu Zalewu Wiślanego. Datowany jest na osiemnaste stulecie; przetrwało kilka nagrobków z ciężkimi płytami. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego nie jest wpisany; figuruje w wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków — jako „cmentarz poewangelicki”, pod adresem Słoneczna 61. Ulica Piaskowa, wymieniana niekiedy przy tym obiekcie, pochodzi z opisu dojścia na portalu turystycznym.

Miejscowa tradycja nazywa cmentarz mennonickim, a świadectwa pisane mówią o ewangelickim. W źródłach pisanych nie znaleziono nazwy mennonickiej; podają ją miejscowa tradycja i portale turystyczne. Agathon Harnoch zanotował w 1890 roku przy haśle Neukrug: „Friedhof in Neukrug Eigenthum der Kirche”. W ewidencji zabytków i na karcie portalu zabytek.pl figuruje też jako cmentarz poewangelicki. Mennonitów wysiedlono z Żuław po drugiej wojnie światowej, a kamienne nagrobki i stalowe elementy ogrodzeń powszechnie rozbierano wówczas na materiał budowlany.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Neukrug 12 budynków mieszkalnych i 83 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. Wymieniał tu 11 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje pod hasłem Neukrug piętnaście domów mieszkalnych i 21 gospodarstw domowych, 108 mieszkańców — 56 mężczyzn i 52 kobiety — w tym 107 ewangelików i jednego katolika, przy parafii ewangelickiej w Przebrnie (Pröbbernau).

Harnoch opisał tę wieś jako dwanaście domów zamieszkanych przez ubogich rybaków. Z dwiema małymi osadami, liczącymi wspólnie 38 chałup, wieś tworzyła osobny okręg parafialny o 430 duszach, z okręgami szkolnymi Neukrug oraz Narmeln z Boglers. Nabożeństwa odprawiał tu co trzecią niedzielę duchowny z Przebrna. Pierwszy kościół stał na granicy terytorium brandenburskiego. W 1744 roku zachowane było okno z napisem głoszącym, że świątynię wzniesiono w roku Chrystusa 1563. Z powodu zamulania brzegu rozebrano ją i odbudowano w 1653 roku w lepszym miejscu, a w 1743 postawiono zupełnie na nowo. I ta popadła w ruinę; w 1825 roku zbudowano kościół na umocnieniu wydmy, powiększony w 1844. Był mały, w konstrukcji szachulcowej z wypełnieniem kamiennym, pod patronatem magistratu Gdańska, z jednym niewielkim dzwonem w dzwonnicy — i wkrótce znów zaczął się rozsypywać.

Dnia 26 października 1884 roku poświęcono kolejny kościół, prosty, zbudowany kosztem 14 000 marek. Chrzcielnica była kamienna. W 1604 roku przybył tu duchowny Thomas Kleinschmidt, który miał podobno przesłużyć czterdzieści siedem lat; późniejsi bywali zarazem szkolnymi, a pod koniec dziewiętnastego wieku parafię obsługiwał proboszcz z Przebrna. Z tą parafią Neukrug łączono w 1629 roku i ponownie w latach 1820–1853.

Kerstan podaje, że do 1626 roku Piaski (Neukrug) miały własnych pastorów: Thomasa Kleinschmidta (od 1604 roku), Martinusa Floriusa, Petrusa Valentiniego (1611–1613), Johanna Rosenstadta (od 1616 roku), Felixa Mathesiusa, Bartholomäusa Hunckana (odszedł w 1620 roku do Przebrna) i Davida Möllera (odszedł tam w 1626 roku). Wtedy z powodu złych dochodów zniesiono parafię, a kościół powierzono pastorowi z Przebrna.

Kościół z 1743 roku zbudował burmistrz Gdańska i administrator dóbr mierzejowych Johann Wahl; zasypała go wydma — 13 lutego 1825 roku pastor Sawatzki wygłosił w nim ostatnie kazanie na tekst Micheasza 3,12 i udzielił Wieczerzy Pańskiej 62 osobom. Pierwsze nabożeństwo w nowym kościele na wydmie odbyło się 9 października 1825 roku. Kościół z 1884 roku był ceglany i wzorowany na starym kościele ewangelickim w Sopocie; w 1925 roku parafia liczyła nieco ponad 500 dusz.

Kilka wiadomości o Piaskach przyniosła prasa. W dniu Wniebowstąpienia, 5 maja 1853 roku, generalny superintendent dr Sartorius ordynował w kościele zamkowym w Królewcu Friedricha Wilhelma Grünwalda, urodzonego 8 stycznia 1809 roku, na administratora (Pfarrverweser) filialnej gminy w Piaskach, należącej do Przebrna. W czerwcu 1878 roku morze wyrzuciło na brzeg koło Krynicy Morskiej ciało młodego marynarza, oznaczone nazwiskiem Erdmann; nic więcej o zmarłym nie zdołano się dowiedzieć, a pochowano go na cmentarzu w Piaskach. W czerwcu 1898 roku do „odległej wioski rybackiej Neukrug” przybyła komisja wizytacyjna z generalnym superintendentem D. Doeblinem. Berliński „Reichsbote” pisał, że nowy kościółek spogląda z wysokości wzgórza na dumną stolicę biskupią we Fromborku „jak ewangelicka cytadela”.

Superintendent Daniels wygłosił w nim kazanie na słowa Ewangelii Łukasza 7,36–50, pastor katedralny Grunau przemówił na słowa Łukasza 19,5, superintendent dr Claaß rozmawiał z konfirmowanymi o Drugim Liście do Koryntian 5,17, a generalny superintendent z ojcami i matkami rodzin o słowach Księgi Rut 1,16–17.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W jednym ze źródeł Thomas Kleinschmidt służy tu podobno czterdzieści siedem lat, a połączenie z Przebrnem przypada na 1629 rok; Kerstan wymienia sześciu następców Kleinschmidta przed 1626 rokiem i połączenie datuje na 1626.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 114 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 567 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 396–398; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908; Wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Krynica Morska (stan 29 VIII 2026), pozycja 47; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 282–284; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 51, pozycja 207; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24; „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 8 maja 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 26 czerwca 1878 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 9 lipca 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).