Piekło Dolne — cmentarz ewangelicki

Piekło Dolne — po kaszubsku Piékło, po niemiecku Niederhölle — to leśna wieś założona na karczowisku w XVIII wieku. Mieszkańcami Piekła Dolnego byli wypalacze węgla drzewnego, wapna i potażu oraz smolarze. Miejscowość zalicza John Muhl do dwunastu wsi hutniczych Wyżyny Gdańskiej, które wyrosły z chat wypalaczy i smolarzy; wszystkie leżały w pruskich powiatach kartuskim i kościerskim, a do powiatu Wyżyny Gdańskiej trafiły przy tworzeniu Wolnego Miasta Gdańska. Po raz pierwszy wieś pojawia się w aktach wizytacji kościelnej z 1749 roku, pod zapisem „pieclo dolne”.

Do 1772 roku wieś należała do starostwa skarszewskiego. Przy pruskim przejęciu zapisano, że ta „wieś immediatna” liczy 8,15 łana chełmińskiego, z czego pół łana zarośli, że gleba jest bardzo zła, a mieszka tu sześciu gospodarzy i trzech komorników, płacących 135 talarów czynszu domenalnego i 17 talarów kontrybucji. Hermann Schuch, opisując stan z 1772 roku, wymienia tu trzech gospodarzy i trzech komorników, ludność mieszaną. Mieszkańcy byli niemal wszyscy wyznania ewangelickiego. Sołtysem był Georg Grönke, gospodarzami — Georg i Daniel Marschinke, Michel Blockus, Michel Klatt oraz David Paßke. Sześciu gospodarzy otrzymało 29 czerwca 1819 roku dokumenty potwierdzające pełną i nieograniczoną własność swoich zagród.

W 1829 roku skarb oddał im we wspólną dzierżawę wieczystą zarośla leśne w lasach Schweinebude i Scharshütte, czyli dzisiejszego Gromadzina — tak samo jak gospodarzom Piekła Górnego, razem z którymi objęli te zarośla. W 1843 roku, 13 czerwca, recesem podzielono to wspólne władanie między poszczególne gospodarstwa i wykupiono prawo wypasu w lesie państwowym.

Przed 1920 rokiem obszar należał do powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej Prus Zachodnich. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Niederhölle jako wieś chłopską z sześcioma gospodarstwami chłopskimi, dziesięcioma zagrodami chałupniczymi i 22 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 146, w tym 128 ewangelików i 18 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu; katolicy — do parafii w Wischin; dzieci należały do okręgu szkolnego w Przywidzu.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronach czterdziestej i czterdziestej pierwszej wykazu powiatu kościerskiego, pod pozycją sześćdziesiątą szóstą, naliczył tu 155 mieszkańców — 138 ewangelików i 17 katolików — i przypisał ich do parafii ewangelickiej w Przywidzu. Sąsiednie Piekło Górne, o pozycję dalej, miało 110 mieszkańców, w tym 110 ewangelików. W 1910 roku miejscowość należała do ewangelickiej parafii w Przywidzu. W latach 1920–1939 wieś wraz z Piekłem Górnym należała do powiatu Danziger Höhe w obrębie Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 — do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Po 1945 roku ludność niemiecką i ewangelicką wysiedlono, a cmentarz opuszczono. Po dawnej wspólnocie ewangelickiej Piekła Dolnego pozostał przy wsi cmentarz, zachowany w stanie szczątkowym; wojewódzka ewidencja zabytków ujmuje tę nekropolię pod pozycją sto czwartą, a osobno — pod pozycją sto ósmą — cmentarz w sąsiednim Piekle Górnym. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje cmentarz Piekła Dolnego w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Zabawowej. W wykazach konserwatorskich cmentarze Piekła Dolnego i Piekła Górnego figurują jako dwie osobne pozycje, a spis powszechny z 1885 roku traktuje obie wsie jako dwie odrębne gminy, o różnych parafiach katolickich.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Przy pruskim przejęciu zapisano sześciu gospodarzy i trzech komorników, a Hermann Schuch, opisując stan z 1772 roku, wymienia trzech gospodarzy i trzech komorników.

Źródła: John Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 8, 103, 187–188; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau — Kreis Berent, s. 40–41, poz. 66 i 67; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 73 i 74; wojewódzka ewidencja zabytków (Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków), gmina Przywidz, poz. 104 i 108; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 19–20, pozycja 183; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 153.