Piekło Górne — cmentarz ewangelicki

Piekło Górne — po niemiecku Oberhölle — leży na Wyżynie Gdańskiej, w gminie Przywidz. Kościoła ani kaplicy nigdy tu nie było; był cmentarz ewangelicki, ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 108. Zachowały się z niego dziś resztki. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego nie jest wpisany.

Wieś powstała w XVIII wieku, w lasach starostwa skarszewskiego, jako jedna z osad hutniczych Wyżyny Gdańskiej — siedlisk węglarzy, wapienników i potażników. John Muhl wywodzi nazwę Nieder- i Oberhölle od żaru pieców i palenisk tych zakładów. Do 1772 roku Piekło Górne było wsią starostwa skarszewskiego: jedenaście włók chełmińskich, z tego trzy zarośli, gleba bardzo słaba. Przywilejów nie okazano, bo ich nie było, a rząd pruski przejął gospodarzy jako poddanych bezpośrednich; płacili 180 talarów czynszu domenalnego i 20 talarów kontrybucji. Sołtysem był Johann Hannemann, obok niego gospodarzyli Michel Hannemann pierwszy i drugi, Cristian i Georg Hannemannowie, Andreas Klatt, Paul Uphagen i Jakob Wyzonka, a przy nich mieszkali komornicy.

Z jednym z gospodarstw związane było prawo wyszynku piwa i gorzałki wraz z sześcioma morgami ziemi karczemnej; przywilej, nadany przed 1772 rokiem przez starostę gburowi Siegowi, zaginął. Karczmę przejął po Siegu Andreas Hannemann, w 1772 roku jego syn, sołtys Johann, a w 1798 roku wnuk Andreas. Uwłaszczenie nastąpiło 29 czerwca 1819 roku: dziewięciu gospodarzy — Andres, Cristian starszy i Cristian młodszy oraz Michel Hannemannowie, Jakob i Michel Papke, Martin Uphagen, Cristian Klatt i Gottlieb Schock — otrzymało pełną własność gruntów o powierzchni od 1,15 do ośmiu włók pruskich. W latach 1829–1835 ci sami gospodarze nabyli na prawie dzierżawy wieczystej, wspólnie z sąsiadami z Piekła Dolnego, 120,22 morgi zarośli i nieużytków.

W 1843 roku wspólnotę tę zniesiono, dzieląc grunt na pojedyncze części.

Muhl zapisał, że w 1772 roku wszyscy jej mieszkańcy byli wyznania luterańskiego. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Oberhölle jako wieś chłopską z trzema gospodarstwami chłopskimi i trzema zagrodami chałupniczymi. Notował tu 13 budynków mieszkalnych i 99 mieszkańców, w tym 98 ewangelików i jednego katolika. Ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu; katolicy — do parafii w Skarszewach; dzieci należały do okręgu szkolnego w Kierzkowie.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 110 mieszkańców w osiemnastu domach i osiemnastu gospodarstwach domowych — wszystkich stu dziesięciu jako ewangelików; katolika nie było ani jednego. W spisie z 1 grudnia 1910 roku na 343 hektarach mieszkały 144 osoby: 143 ewangelików i jeden katolik, a niemiecki jako język ojczysty podali wszyscy. Byli to luteranie i ewangelicy unijni Kościoła staropruskiego; oba spisy przypisują ich parafii w Przywidzu (Mariensee) w powiecie kartuskim, katolików zaś parafii w Skarszewach.

Parafię przywidzką powołano wraz z budową kościoła, który Steffens z Gdańska, właściciel Mariensee, wznosił własnym kosztem od 1830 roku z cegły i kamienia polnego na dawnym cmentarzu katolickim; poświęcono go w 1832 roku. Agathon Harnoch zapisał, że mimo poświęcenia parafia początkowo nie miała własnego duchownego — posługi sprawowali księża ze Skarszew, Przyjaźni i Lublewa — i w 1835 roku otrzymała pierwszego. Katolicką filię w Mariensee rozebrał jako grożącą zawaleniem ówczesny ewangelicki właściciel majątku; datę rozbiórki źródła podają różnie. Harnoch umieszcza ją około trzydziestu lat przed swoją relacją, a Jakub Fankidejski — w kwietniu 1851 roku.

Następca kościoła ewangelickiego z lat 1830–1832, rozebranego w 1908 roku, murowany kościół z 1909 roku, dziś rzymskokatolicki pod wezwaniem Królowej Różańca Świętego, jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1694 decyzją z 18 lipca 1999 roku.

Pruski spis z 1885 roku umieszcza Piekło Górne w powiecie kościerskim (Kreis Berent), z obwodem urzędowym w Strippau. Dwanaście wsi hutniczych dawnych powiatów kartuskiego i kościerskiego, wśród nich Piekło Górne i Piekło Dolne, przyłączono do Wolnego Miasta Gdańska i do powiatu Danziger Höhe przy utworzeniu Wolnego Miasta w 1920 roku. W latach 1939–1945 wieś należała do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Po 1945 roku cmentarz przestał być używany. Datowania samego cmentarza źródła nie podają.

Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Spokojnej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 142 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 40–41, poz. 67; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 74; John Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, zeszyt 21, Gdańsk, s. 183–189; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421–422, hasło Mariensee; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, powiat gdański, gmina Przywidz, poz. 108; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Piekło Górne — serwis Urzędu Gminy Przywidz; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 190; U. Kerntopf za W. Brauerem (1978), dzieje parafii ewangelickiej Mariensee; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 20, pozycja 185; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.