Pieniężnica — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Pieniężnicy (Penkuhl) — po 1945 roku komunalny. W ewidencji konserwatorskiej figuruje jako cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny; osobno odnotowano przykościelny cmentarz ewangelicki przy szachulcowym kościele świętego Marcina Biskupa w północno-zachodniej części wsi.

Wieś leżała w powiecie człuchowskim, kolejno w trzech prowincjach: w Prusach Zachodnich do przełomu lat 1919 i 1920, w Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie w latach 1920–1938, a od 1938 roku w prowincji Pomorze.

W 1868 roku na 715 mieszkańców przypadało 545 katolików i 163 ewangelików (reszty Słownik geograficzny nie rozpisuje). Wieś liczyła wtedy 87 domów i 213 budynków. Wykaz z 1 grudnia 1885 roku — strona 160, pozycja 61 — notuje tu 889 osób. W tej liczbie było 521 katolików, 260 ewangelików i 108 innych chrześcijan.

Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje, że pierwszy kościół zbudowano w Pieniężnicy w pierwszej połowie siedemnastego wieku, po 1624 roku, i że wizytacja z 1653 roku zastała go w rękach protestanckich. W połowie osiemnastego wieku używali go katolicy, a utrzymywali go Grabowscy z Grabowa. Według karty do 1864 roku był filią parafii w Koczale, potem parafii w Brzeziu.

Słownik geograficzny, streszczając wizytację oficjała Trebnica z 1653 roku, opisuje drewniany kościół katolicki, do którego dojeżdżał proboszcz z Koczały. Według Słownika plebania nie miała własnej roli, gospodarzy liczono dziewiętnastu, zagrodników pięciu, a kościelnymi byli Jan Kanscke i Andrzej Splettstesser. Słownik wymienia też nauczyciela, który był luteraninem. Według tabeli szkół Waschinskiego, ułożonej z wizytacji, „w czasie Reformacji cała wieś stała się ewangelicka”, ale w 1653 roku kościół był w rękach katolików, którzy tolerowali tu nauczyciela ewangelickiego i pozwalali mu uczyć; w 1695 roku nauczyciel był katolicki.

Agathon Harnoch, opisując ewangelicką parafię w Białoborze, liczącą wtedy 3600 dusz, wymienia Pieniężnicę wśród jej miejsc szkolnych, a w następnym wierszu, w wykazie kościołów katolickich tej parafii, zapisuje: „Baldenburg i Penkuhl”. Słownik geograficzny podaje przy Pieniężnicy parafię ewangelicką w Białoborze; parafia katolicka w Brzeziu, erygowana w 1864 roku, miała kościoły filialne w Białym Borze, Pieniężnicy i Grabowie. Wykaz z 1885 roku podaje dla wsi parafię ewangelicką Baldenburg. W inwentarzu zabytków prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku, który wylicza wszystkie dwadzieścia jeden kościołów ewangelickich powiatu człuchowskiego, Pieniężnicy nie ma.

W 1904 roku mieszkał tu jednak ewangelicki duchowny pomocniczy: w marcu tego roku berliński „Reichsbote” podał, że dotychczasowy duchowny pomocniczy w Pieniężnicy, Georg Wilhelm Krüger, został powołany na pastora przy kościołach w Czarnem (Hammerstein) i Międzyborzu (Wehnershof) w diecezji człuchowskiej.

W parafii w Białoborze (Baldenburg) prowadzono metryki tutejszej mniejszości ewangelickiej. Wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich Bära notuje przy parafii białoborskiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1765 roku, konfirmacji od 1858, komunikantów od 1870.

We wsi stoi szachulcowy kościół filialny świętego Marcina Biskupa, wzniesiony w latach 1814–1817; drewnianego poprzednika źródła wzmiankują w 1653 roku. Wpis do rejestru zabytków nosi numer A-176 z 5 kwietnia 1960 roku — tego samego dnia wpisano też tutejszą chałupę numer 19, dziś numer 52, którą w 1995 roku przeniesiono do Lizaków II w gminie Kościerzyna.

Karta cmentarza z 30 września 1995 roku notuje: „nagrobki usunięte, drzewostan przerzedzony”. Cmentarz leżał przy szosie z Brzezia, przed cmentarzem komunalnym, na terenie równym i lekko wywyższonym, wśród pól i pastwisk, a po murze ogrodzeniowym długości stu siedemdziesięciu metrów pozostały wtedy jedynie fundamenty. Z zieleni zachowały się grupa starych drzew — jesion, cztery klony i dwa świerki — oraz gęste zakrzewienie, a w runie bluszcz i barwinek.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii w Białym Borze; katolicy — do parafii Flötenstein; miejscowość miała własny okręg szkolny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Karta ewidencyjna podaje, że wizytacja z 1653 roku zastała kościół w rękach protestanckich, a Słownik geograficzny i Waschinski opisują go w tym roku jako katolicki. Według karty od 1864 roku kościół był filią parafii w Brzeziu, a urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku przypisuje tutejszych katolików do parafii Flötenstein.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Biały Bór (Baldenburg) i podaje tu 186 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa, kościół filialny św. Marcina Biskupa w Pieniężnicy; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta „cmentarz ewangelicki, ob. komunalny” oraz przykościelny cmentarz ewangelicki w Pieniężnicy; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 107 i 430–431; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 495; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 206; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 160, pozycja 61; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Historia — Gmina Rzeczenica; karta cmentarza w Pieniężnicy, oprac. H. Grecki, 1995 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 140–141; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78; „Der Reichsbote” (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).