Pieniężnica — dawny kościół ewangelicki (Penkuhl)

Pieniężnica, nazywana też Pękułą, leżała w powiecie człuchowskim i zajmowała 11 482 morgi. Wizytacja Trebnica z 1653 roku zastała tu drewniany kościół, do którego dojeżdżał proboszcz z Koczały; wieś należała wtedy do starostwa człuchowskiego. Proboszcz nie miał tu żadnej roli — dawniej podobno dwie włóki — a daninę składało dziewiętnastu gburów po korcu żyta i tyleż owsa oraz pięciu zagrodników po dwie kury. Kościelnymi byli Jan Kanscke i Andrzej Splettstesser. 📌 Jedynym luteraninem wymienionym w tym zapisie jest nauczyciel.

Tak też zostało na długo. Wieś liczyła w 1868 roku 715 osób, w tym 545 katolików i 163 ewangelików — przewagę mieli tu katolicy, odwrotnie niż w większości wsi tego powiatu — a stało w niej 213 budynków, wśród nich 87 domów. Kościół był filialny, pod wezwaniem świętego Marcina, przy nim szkoła katolicka; do 1864 roku podlegał parafii w Koczale, potem w Brzeziu. Tutejsi ewangelicy chodzili natomiast do parafii w Białoborze, a więc poza wieś.

Dzisiejsza świątynia jest szachulcowa, stoi od 1814 roku, konsekrowano ją w 1817, a wyposażenie — późnobarokowe i rokokowe — pochodzi jeszcze z XVIII wieku, a więc z budowli wcześniejszej.

🔴 Ewidencja zabytków klasyfikuje ten obiekt jako kościół dawniej ewangelicki, dziś rzymskokatolicki. Zapisy źródłowe mówią co innego: w 1653 roku był to katolicki kościół filialny obsługiwany z Koczały, w 1868 katolicka świątynia filialna we wsi z katolicką większością, a miejscowi ewangelicy należeli do obcej parafii. 🟡 Rozbieżności tej nie sposób tu rozstrzygnąć.

📌 Kościół jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-176, decyzją z 5 kwietnia 1960 roku; wykaz opisuje go jako świątynię filialną pod wezwaniem świętego Marcina Biskupa, o konstrukcji szachulcowej, i datuje na początek wieku dziewiętnastego.

📌 Spis powszechny z 1885 roku pokazuje, jak dalece wieś była już wtedy katolicka: 889 mieszkańców, w tym 521 katolików, 260 ewangelików i 108 pozostałych, a ewangelicy należeli do parafii w Białym Borze. To nie przeczy ewangelickiej przeszłości samej świątyni — przeciwnie, tłumaczy, dlaczego w drugiej połowie dziewiętnastego wieku nie było tu już własnego zboru.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia dwa stare dzwony żeliwne bez napisów, z 1833 i 1834 roku, ważące 300 i 600 kilogramów, ze znakiem orła.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii w Białym Borze; katolicy — do parafii Flötenstein; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 153; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 140–141.