Pietrzykowo — cmentarz ewangelicki przy kościele

Cmentarz przykościelny w Pietrzykowie (Groß Peterkau, po kaszubsku Wieldżé Pietrzëkòwa) w gminie Koczała leży po zachodniej stronie świątyni i jest czynny do dziś. Karta ewidencyjna nazywa go ewangelickim, obecnie rzymskokatolickim, i datuje na XVIII wiek; do rejestru zabytków nie został wpisany. Po ewangelickich pochówkach nie ma tu dziś żadnego śladu, choć spoczął tutaj pastor Elias Liebenow — pisze o tym Benedykt Reszka, historyk Gochów. Wieś ma jeszcze drugą, odrębną nekropolię, oddaloną o niespełna trzysta metrów.

Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki współczesne, drzewostan w 80 %”. Cmentarz, liczący sześćdziesiąt arów, leżał przy szosie do Bytowa obok kościoła i dzielił się na trzy części, z których najstarsza, po stronie północnej, była już oczyszczona z nagrobków. Zachowało się wtedy około siedemdziesięciu metrów dawnego muru kamiennego oraz stary drzewostan — lipy, kasztanowce, dęby, buki i świerki — w dobrym stanie zdrowotnym.

Kościół stał tu przed przejęciem przez ewangelików. Do 1617 roku należał, podobnie jak Brzeźno Szlacheckie, do macierzystej parafii w Borzyszkowach — centrum Gochów; w tymże roku przeszedł we władanie ewangelików, także kaszubskich. Inwentarz zabytków z 1887 roku podaje rok 1628 dwukrotnie — w opisie kościoła i w wykazie zborów powiatu — a kielich z tego samego roku nazywa darem budowniczego świątyni. Ten sam inwentarz wymienia w kościele srebrny złocony kielich z 1628 roku, dar fundatora, dużą mosiężną misę chrzcielną ze Zwiastowaniem z 1596 roku oraz nakrycie ołtarza z fioletowego brokatu; z dwóch dzwonów większy nosił datę 1703, a mniejszy — gotycką minuskułą — napis „heinreck von kampen anno MCCCCCfünf”, czyli 1505.

Do opisu z 1887 roku, w którym brak wieży, Reszka dopowiada: wolno stojącą dzwonnicę odkupiono 24 sierpnia 1885 roku od kościoła w Świeszynie za 180 marek; ostatecznie stanęła ona w Pietrzykowie, gdzie stoi do dziś. Sam kościół, ewangelicki do 1945 roku, figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-345 z 18 marca 1965 roku i służy dziś jako rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem świętego Andrzeja Boboli.

W XVIII wieku Pietrzykowo było podzielone między dwie córki barona Friedricha Augusta von der Goltza: według pruskich ksiąg hipotecznych od 1771 roku jedną połowę trzymała Constantia Wilhelmine, zamężna von der Goltz, a potem jej synowie, drugą — Anna Karoline, zamężna za baronem Christophem Karlem von Rottenhofem. W wykazie wasali z 1774 roku w Pietrzykowie Wielkim mieszkał 31-letni Otto August von Rotenhof, a druga połowa dóbr należała do kapitana von Goltza z Sortlack koło Frydlądu w Prusach Wschodnich.

Ewangelicy należeli do parafii w Świeszynie (Schwessin), a kościół w Pietrzykowie był jej filią. Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii Schwessin; katolicy — do parafii Flötenstein; miejscowość miała własny okręg szkolny. Harnoch zapisał, że Pietrzykowo było samodzielnym okręgiem kościelnym od XVII wieku, obsługiwanym jako filia ze Świeszyna na Pomorzu; Reszka dopowiada, że najwcześniej wieś ciążyła ku Dźwierznu (Darsen), a do parafii świeszyńskiej przyłączył ją w 1868 roku sam Liebenow, obejmując tam probostwo. Parafię w Borowym Młynie erygowano 27 lutego 1885 roku, a spis z tego roku zapisuje parafię jako Pietrzykowo — Borowy Młyn. Źródła różnią się co do jej pierwszego proboszcza.

Według Reszki Liebenow, dotąd proboszcz w Świeszynie, objął wtedy probostwo w Pietrzykowie i w pierwszym okresie sprawował pieczę nad nową parafią. Harnoch jako pierwszego proboszcza parafii Pietrzykowo — Borowy Młyn (Groß Peterkau und Heidemühl) wymienia Langhansa, ustanowionego 1 lipca 1887 roku; według Müllera Gottfried Oskar Langhans został ordynowany do Wielkiego Pietrzykowa 24 czerwca 1887 roku, a z dniem 1 grudnia 1888 roku powołano go stamtąd do Tuchomia. Księgi chrztów prowadzono tu od 1752 roku, ślubów i zgonów od 1753.

Wieś była ewangelicka niemal bez wyjątku, a liczby mieszkańców podawane w źródłach różnią się. „Słownik geograficzny” podaje dla 1868 roku 263 mieszkańców, w tym 256 ewangelików i jednego katolika. Pastor Elias Liebenow w piśmie do Królewskiego Konsystorza w Królewcu z 28 czerwca 1883 roku wylicza w Pietrzykowie 620 ewangelików i 24 katolików. Spis z 1885 roku notuje 548 osób, wśród nich 531 ewangelików. W 1910 roku mieszkało tu 607 Niemców i 167 Polaków wywodzących się z Kaszub.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. O samej budowli źródła mówią różnie. Wojewódzka ewidencja zabytków opisuje kościół jako szachulcowy, przekształcany w XVIII i XIX wieku; inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku — „prosty prostokąt z kamienia polnego, bez wieży, zbudowany w 1628 roku przez pułkownika Petera von Gottberga”, i nazywa go najstarszym pewnie datowanym zborem powiatów chojnickiego i człuchowskiego. Ewidencja podaje rok 1617, a serwis gminy Koczała cofa budowlę do około XIV wieku, wskazując na kamienno-ceglane mury grubości blisko metra. Liczba z 1868 roku (263 mieszkańców) odbiega od podawanych dla lat 1883 i 1885.

Według Harnocha Pietrzykowo było od XVII wieku obsługiwane jako filia ze Świeszyna, według Reszki przyłączono je do parafii świeszyńskiej w 1868 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 620 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1356 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 162 poz. 105; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 397–398; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 503; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 80 (hasło Groß-Tuchen); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, diecezja Schlochau; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karta cmentarza w Pietrzykowie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 380 (s. 17), nr 554 (s. 22), nr 1336 (s. 124); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 140–141; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.