Pietrzykowo — dawny kościół ewangelicki

Kościół w Pietrzykowie stoi do dziś. Po 1945 roku przejęli go katolicy; jest kościołem filialnym pod wezwaniem świętego Andrzeja Boboli, należącym do parafii w Piaszczynie. Wpisano go do rejestru zabytków 18 marca 1965 roku pod numerem A-345, a w latach 2010–2012 odnowiono wieżę, emporę, organy i elewacje. Obok stoi dzwonnica, odkupiona 24 sierpnia 1885 roku od kościoła w Świeszynie za 180 marek z przeznaczeniem dla Borowego Młyna; ostatecznie stanęła jednak w Pietrzykowie. Opis z 1887 roku nie wymienia wieży; wolno stojącą dzwonnicę kupiono dwa lata wcześniej.

Pietrzykowo należy do najstarszych osad powiatu człuchowskiego. Pierwsza wzmianka pochodzi z opisu granicy między księstwem słupskim a państwem krzyżackim, sporządzonego dla margrabiego Waldemara w 1313 roku: wieś występuje tam jako punkt graniczny, a „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” przytacza z tego samego dokumentu formę Peterscow. Kościół stał tu od czasów krzyżackich.

Przełom przyszedł z nowym właścicielem. W 1608 roku Pietrzykowa Duże i Małe kupił od polskiego króla Peter Gottberg, ewangelik, wojskowy i dyplomata w służbie książąt pomorskich, komendant Lęborka; majątek liczył — według Benedykta Reszki — 12 000 mórg, czyli około trzech tysięcy hektarów. W 1617 roku tutejszy kościół katolicki przeszedł w ręce luteranów, a w 1620 roku Gottberg rozbudował starszą budowlę. Wojewódzki wykaz zabytków datuje świątynię szachulcową — w murze pruskim — na 1617 rok, z przekształceniami w XVIII i XIX wieku. Inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku opisuje natomiast „prosty prostokąt z kamienia polnego, bez wieży, zbudowany w 1628 roku przez pułkownika Petera von Gottberga”, a na liście kościołów ewangelickich powiatu nazywa go najstarszym pewnie datowanym zborem obu powiatów, chojnickiego i człuchowskiego.

Inwentarz podaje rok 1628 dwukrotnie — w opisie kościoła i w wykazie zborów powiatu — a srebrny złocony kielich z tego samego roku nazywa darem budowniczego świątyni. Sprawozdanie powizytacyjne archidiakonatu kamieńskiego z 1653 roku zapisało, że Pietrzykowo — jako dwie wioski — i Brzeźno Szlacheckie były katolickie, ale poróżniły się o to, gdzie ma stać ośrodek kościelny, „a wynikało to z przewagi luteranów w Pietrzykowie”.

Wyposażenie jest po części starsze od samej budowli. Chrzcielnica pochodzi z XVI wieku, jest więc starsza od kościoła. Ołtarz główny jest siedemnastowieczny, ambona również. Inwentarz z 1887 roku wymienia ponadto srebrny złocony kielich z 1628 roku, dar fundatora kościoła, dużą mosiężną misę chrzcielną ze Zwiastowaniem Najświętszej Maryi Panny z 1596 roku i nakrycie ołtarza z fioletowego złotogłowiu. Z dwóch dzwonów większy odlano w 1703 roku, mniejszy zaś nosi gotycką inskrypcję minuskułą z imieniem odlewnika Heinricka von Kampen i datą 1505. Skąd wzięły się przedmioty starsze od kościoła, źródło nie wyjaśnia.

W XVIII wieku Pietrzykowo było podzielone między dwie córki barona Friedricha Augusta von der Goltza: według pruskich ksiąg hipotecznych od 1771 roku jedną połowę trzymała Constantia Wilhelmine, zamężna von der Goltz, a potem jej synowie, drugą — Anna Karoline, zamężna za baronem Christophem Karlem von Rottenhofem. W wykazie wasali z 1774 roku w Pietrzykowie Wielkim mieszkał 31-letni Otto August von Rotenhof, a druga połowa dóbr należała do kapitana von Goltza z Sortlack koło Frydlądu w Prusach Wschodnich.

Wieś należała kolejno do trzech parafii. Najpierw Pietrzykowo należało do parafii w Dźwierznie (Darsen), a tutejsza świątynia była jej filią. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 214) zbór w Pietrzykowie obsługiwali pastorzy ze Świeszyna pod Miastkiem: około 1670 roku Michał Julicke, po nim Jan Reddemer, aż do swojej śmierci 31 stycznia 1708 roku, od 1709 roku Chrystian Wilhelm Zoebe, który objął zbór w Świeszynie wraz z filiami w Pietrzykowie i Dźwierznie i zmarł 8 lutego 1752 roku, a następnie Reinhard Runge, ordynowany 24 listopada 1752 roku do Świeszyna, Pietrzykowa i Dźwierzna, zmarły w grudniu 1778 roku w Świeszynie. Autor przypuszcza, że w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni posługiwali się tu wyłącznie językiem niemieckim (s. 164).

Wieś była ewangelicka niemal bez wyjątku. Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii Schwessin; katolicy — do parafii Flötenstein; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis z 1868 roku wykazał w Pietrzykowych 263 mieszkańców, wśród nich 256 ewangelików i jednego katolika, a w sąsiednich Pietrzykówkach 73 osoby, wszystkie wyznania ewangelickiego. Siedemnaście lat później naliczono tu 548 mieszkańców: 531 ewangelików i 17 katolików.

W 1925 roku mieszkało w Pietrzykowie 670 osób w 128 domostwach; były tu trzy oberże, dwa młyny (wodny i wiatrak), poczta, kasa oszczędnościowa i szkoła.

W 1868 roku proboszczem w Świeszynie na Pomorzu (Schwessin) został Elias Liebenow i to on przyłączył kościół pietrzykowski do swojej parafii — jeszcze w latach osiemdziesiątych „Słownik geograficzny” podaje przy Pietrzykowach parafię ewangelicką w Świeszynie, a katolicką w Koczale. Spory, jakie z tego wynikły, doprowadziły do utworzenia samodzielnej parafii Pietrzykowo — Borowy Młyn, z siedzibą w Pietrzykowie. Postanowił tak konsystorz wraz z ministerstwem wyznań w Berlinie 16 grudnia 1884 roku, a rząd prowincji w Kwidzynie zatwierdził tę decyzję z dniem 27 lutego 1885 roku. Wyraźnie wyjmowała ona gminę Groß Peterkau ze związku parafialnego Świeszyna w prowincji pomorskiej. W piśmie do konsystorza w Królewcu z 28 czerwca 1883 roku Liebenow wyliczył skład tej parafii: siedem wsi, 1742 ewangelików i 1857 katolików, z czego na samo Pietrzykowo przypadało 620 ewangelików i 24 katolików.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku parafia Pietrzykowo — Borowy Młyn liczyła 2600 dusz; nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a dodatkowo w Brzeźnie Szlacheckim i w Nowej Brdzie; w roku sprawozdawczym zanotowano 88 chrztów, 14 ślubów, 1200 komunikantów i 38 pogrzebów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1268 ewangelików; patronem był właściciel dóbr Louis Kronheim, którego prawa patronackie były zawieszone, a pastorem był od 1889 roku Karl Gerner. W lipcu 1899 roku ogłoszono, że probostwo Pietrzykowo i Borowy Młyn w diecezji człuchowskiej trzeba obsadzić od 1 września; uposażenie zasadnicze wynosiło 1800 marek, a zgłoszenia przyjmował konsystorz. W grudniu tego roku pastorem w Pietrzykowie mianowano kandydata na urząd pastorski Westphala.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, podaje, że w 1917 roku oddano na cele wojenne dwa dzwony z brązu — jeden z 1505 roku, drugi odlany przez Absalona Wittwercka — a w 1922 roku parafia kupiła u Schillinga w Apoldzie dwa dzwony staliwne, poświęcone w Zielone Świątki; mały dzwon Heinricka van Kampen z 1505 roku pozostał na miejscu.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Groß Peterkau” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1739–1875. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Tom ksiąg metrykalnych tej parafii z lat 1834–1856 przechowuje dziś Archiwum Państwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zespół 65/44/0); jego skany są dostępne w serwisie Szukaj w Archiwach.

Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 26 grudnia 1946 roku. Parafię, do której świątynia należy, erygowano 11 października 1957 roku, a jej obecny kształt pochodzi z 10 września 2002 roku. W 1965 roku kościół był filią parafii w Wałdowie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. O samej budowli źródła mówią rzeczy trudne do pogodzenia. Źródła nie zgadzają się więc ani co do roku budowy, ani co do materiału — szachulec według wykazu wojewódzkiego, kamień polny według inwentarza z 1887 roku — i rozbieżność ta pozostaje nierozstrzygnięta. Rok 1617 pada w źródłach w dwóch rolach: jako data dzisiejszej budowli i jako rok przejścia starszego kościoła w ręce ewangelików. Aleksander Klemp (1994, s. 214) podaje trzecią datę: Piotr Alberti, od 10 czerwca 1609 roku pastor w Świeszynie, „od 1627 r. opiekował się także nowo wybudowanym zborem w Pietrzykowie”. Źródła różnią się co do pierwszego proboszcza nowej parafii: według Reszki w pierwszym okresie sprawował nad nią pieczę Liebenow, który w 1885 roku objął probostwo w Pietrzykowie, a Harnoch jako pierwszego proboszcza wymienia Langhansa, ustanowionego 1 lipca 1887 roku.

Spis dzwonów Mertinata podaje dla dzwonu Absalona Wittwercka raz rok 1703, raz 1713.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 620 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1356 dusz. Pastorem był wtedy, od 1911 roku, Franz Papenfuss, urodzony w 1878 roku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 503; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 31–35, 93, 95, 97, 115 i 124; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VIII, hasła Pietrzykowy i Pietrzykówki; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, poz. 105); wojewódzki wykaz zabytków (numer rejestru A-345); „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 397–398; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespół 65/44/0 „Zbiór ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii”, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 132; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 85; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 380 (s. 17), nr 554 (s. 22), nr 1336 (s. 124); „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1965, nr 6, poz. 38, s. 2; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 140–141; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81; „Deutsche Zeitung” (Berlin), 30 lipca 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 24 grudnia 1899 roku, s. 19 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 164, 214.