Płaszczyca — cmentarz ewangelicki

Płaszczyca, po niemiecku Platzig, leży nad Brdą, w dawnym powiecie człuchowskim. Wieś należała kolejno do trzech prowincji: Prusy Zachodnie do 1920 roku, następnie Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie do 1938, potem prowincja Pomorze. Zachował się tu dworski cmentarz rodowy z połowy XIX wieku, określany jako dawniej ewangelicki; znajduje się przy dawnym majątku, a ewidencja konserwatorska prowadzi go jako cmentarz ewangelicki rodowy.

Majątek przechodził między innymi przez ręce Tuchołków i Skórzewskich. Według wizytacji oficjała Trebnica z 1653 roku Płaszczyca wchodziła wcześniej w skład gminy kościoła filialnego w Szczytnie — razem z Lisewem, Pakotulskiem i Pawłówkiem. Piotr Tuchołka wzniósł tu w 1744 roku kaplicę, a w 1745 roku dwór, oznaczony jego herbem Korzbok. W wykazie rejestru zabytków figuruje w Płaszczycy „zespół dworski Jemielno” z 1745 roku pod numerem A-100 z 21 lutego 1959 roku, wraz z dworem i parkiem. Do dziś zachowały się przy dworze osiemnastowieczny park i rzeźba świętego Jana Nepomucena. W rękach prywatnych jest dziś dwór, który przetrwał wojnę i czasy powojenne.

Spis z 1868 roku wykazał we wsi 97 mieszkańców — 57 ewangelików i 40 katolików — w sześciu domach i czternastu budynkach; areał wynosił 806 hektarów, a czysty dochód 7275 marek. W dobrach prowadzono hodowlę świń. Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku dzieci należały do okręgu szkolnego Sampohl. W wykazie gmin sporządzonym po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Płaszczyca figuruje pod nazwą „Platzig” wśród obwodów dworskich powiatu, na stronie 164 pod pozycją 125; wykaz podaje w niej 130 mieszkańców — 61 mężczyzn i 69 kobiet — w tym 87 katolików i 43 ewangelików, w siedmiu budynkach mieszkalnych i osiemnastu gospodarstwach domowych.

Słownik geograficzny i wykaz gmin z 1885 roku podają parafię ewangelicką w Sąpolnie; Agathon Harnoch wymienia Płaszczycę wśród miejscowości parafii Sąpolno–Pakotulsko, liczącej 3245 dusz i mającej sześć cmentarzy ewangelickich. Według księgi adresowej majątków Prus Zachodnich z 1912 roku właścicielem majątku Płaszczyca, po niemiecku Platzig, był Robert Hilgendorff, rotmistrz w stanie spoczynku.

Majątek należał do niego co najmniej od 1891 do 1912 roku; liczył wtedy od 900 do 920 hektarów i miał gorzelnię parową. W 1922 roku właścicielką była Agnes Hilgendorff.

W źródłach nie znaleziono wyznania właścicieli Płaszczycy z połowy XIX wieku, z czasu powstania cmentarza, ani innego śladu tutejszych ewangelików poza spisami ludności i przynależnością parafialną.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny przypisuje katolików z Płaszczycy do parafii w Przechlewie, a wykaz gmin z 1885 roku — do parafii w Konarzynach.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sąpolno (Sampohl) i podaje tu 90 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 173; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VIII, hasło Płasiczyce; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 164–165, poz. 125; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, 1890, s. 504; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie) i karta obiektu w serwisie Zabytek.pl; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 204; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 146–147; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 260; „Landwirtschaftliches Güter-Adreßbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreußen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder”, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 38; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 140–141; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.