Płociczno — cmentarz ewangelicki

Płociczno w gminie Kaliska nosiło po niemiecku nazwę Grünthal. Powstało na karczunku jako osada czynszowa: Słownik geograficzny przytacza relację pruskiej komisji katastralnej, według której było jedną z osad wydzierżawionych, założonych na gruntach wykarczowanych (Neusassereien), a pierwszy dzierżawca był bartnikiem wyznania luterskiego i wziął osadę na dziesięć lat. W 1796 roku puszczono ją w wieczystą dzierżawę.

Hasło słownikowe opisuje wieś włościańską w powiecie kościerskim, z pocztą i koleją we Frankenfelde — dzisiejszym Franku — z parafią katolicką w Starej Kiszewie i ewangelicką w Nowych Polaszkach. Wylicza dziesięć posiadłości gburskich i jedną zagrodę na obszarze 760,31 morgi oraz szkołę ewangelicką; w 1868 roku stało tu jedenaście domów, a mieszkało 120 osób: 102 ewangelików i 18 katolików. Słownikowe hasło „Płociczno, niem. Gruenthal” — z parafią katolicką w Starej Kiszewie, ewangelicką w Nowych Polaszkach i 102 ewangelikami — opisuje tę właśnie wieś, nie inną osadę tej nazwy. Drugie hasło „Płociczno”, w powiecie wejherowskim, ze 157 ewangelikami i parafią ewangelicką w Lubaniu, dotyczy odrębnej miejscowości.

Agathon Harnoch zapisał, że 10 listopada 1874 roku poświęcono w Grünthal dom modlitwy wraz z budynkiem szkolnym; należał on wówczas do parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken). Pastor Johannes Mühlradt w książce o położeniu kamieni węgielnych pod kościoły w Grünthal i Dreidorf (1910) podaje, że dom modlitwy z 1874 roku kosztował 2050 talarów i odprawiał w nim co czwartą niedzielę pastor z Nowych Polaszek. Gminę wikariacką Grünthal prowadził od 1 czerwca 1893 roku kandydat Paul Kohwalt, po nim od 1894 roku sam Mühlradt, który w 1895 roku rozbudował dom modlitwy, ustawił w nim organy i ambonę kupione od gminy mennonickiej, a w 1901 roku zbudował plebanię. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że okręg wikariacki liczył wtedy 673 ewangelików, a duszpasterzem był od 1894 roku wikariusz Johannes Mühlradt.

Samodzielną parafię utworzono 1 lutego 1902 roku; Mühlradta wprowadził w urząd 27 lipca 1902 roku superintendent Dreyer ze Starogardu.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów oraz wykaz komunikantów od 1893 roku, a księgi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K 1893— Konf 1897—”.

Wieś rosła szybko. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje Grünthal w powiecie kościerskim, na stronie czterdziestej pod pozycją trzydziestą: 549 mieszkańców, w tym 274 ewangelików i 275 katolików, wciąż przy parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach i katolickiej w Starej Kiszewie. Ćwierć wieku później Grünthal było już samodzielnym okręgiem parafialnym: spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wymienia je w powiecie kościerskim pod pozycją trzydziestą pierwszą, a jako parafię ewangelicką podaje samo Grünthal — do tej parafii przypisano wtedy między innymi leśniczówkę Kaliska.

Wieś liczyła wtedy 671 mieszkańców, z czego 225 mówiło po niemiecku (213 ewangelików i 12 katolików), a 443 po polsku. Do parafii w Lipuszu zarówno wykaz z 1885 roku (strona 44, pozycja 140), jak i spis z 1910 roku (pozycja 134) przypisują nie wieś, lecz odrębny obwód leśny o tej samej nazwie — „Grünthal, Forstgutsbezirk”. Parafia rosła i później: w 1913 roku przepisano do niej z Borzechowa ewangelików z gminy Iwiczno wraz z Frankenfelde, dzisiejszym Frankiem, i osadą zapisaną jako Lonczek.

Kamień węgielny kościoła — na placu naprzeciw plebanii, podarowanym przez gospodarza Wiesego — położono 24 czerwca 1910 roku, a wiechę zawieszono 15 października 1910 roku. Kościół, tynkowany na biało, miał około 200 miejsc, wieżę wysoką na około 21 metrów, 20,5 metra długości i 9 szerokości; budową kierował powiatowy inspektor budowlany Krecker ze Starogardu. Na budowę zebrano około 33 000 marek, w tym 24 730 marek zasiłku państwowego i 7670 marek od Ewangelickiej Najwyższej Rady Kościelnej.

Parafia liczyła wtedy 700 dusz. Wojewódzka ewidencja zabytków datuje tutejszy kościół świętego Józefa na 1903 rok, a jeden z domów mieszkalnych na wiek XIX. Według parafii rzymskokatolickiej w Kaliskach dzisiejszy kościół filialny świętego Józefa w Płocicznie to właśnie dawna świątynia ewangelicka: była ewangelicka do 1949 roku. Piotr Birecki dodaje, że zbudowano ją według tych samych planów co kościół w Kaliskach, ale otynkowano.

Po przyłączeniu tych ziem do Drugiej Rzeczypospolitej ludność niemiecka wyjechała. Skorowidz miejscowości pierwszego powszechnego spisu ludności z 30 września 1921 roku wykazuje gminę Płociczno jeszcze w powiecie kościerskim: 530 mieszkańców, 466 wyznania rzymskokatolickiego i 64 ewangelickiego. W skład gminy wchodziły wtedy Cieciorka, Dunajki, Kazub, Okoninki oraz sama wieś, licząca 145 osób, w tym 31 ewangelików.

O samym cmentarzu źródła mówią najmniej. Prowadzony jest jako cmentarz poniemiecki w bazie zabytków; wojewódzka ewidencja zabytków gminy Kaliska wymienia natomiast w Płocicznie kościół świętego Józefa, dom mieszkalny, zabudowania z początku XX wieku i kamienno-betonowe słupy przy drodze z Kalisk — cmentarza pod tą miejscowością nie notuje, a najbliższe cmentarze poewangelickie prowadzi w Cieciorce (17 arów, koniec XIX wieku) i we Franku. W żadnym dostępnym źródle nie ma daty założenia nekropolii; jej stan opisuje karta cmentarza z 1984 roku. Program opieki nad zabytkami gminy Kaliska na lata 2020–2023 wymienia go w wykazie zabytków jako cmentarz poewangelicki położony poza wsią, około 100 m od polnej drogi i zabudowań. Karta cmentarza z 15 listopada 1984 roku opisuje jego stan słowami: „W zasadzie brak śladów”.

Pozostały wtedy jedynie fragment kamienia nagrobnego i dół po grobie, a z dawnej zieleni dwa stare drzewa — lipa i klon, oba w dobrym stanie zdrowotnym. Cmentarz leżał poza wsią, w lesie na wzgórzu, a jego granice na rzucie prostokąta dawały się jeszcze odczytać.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Sporna pozostaje data budowy: Mühlradt opisuje położenie kamienia węgielnego w 1910 roku, Birecki i parafia podają 1906 rok, a wojewódzka ewidencja zabytków — 1903.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 193 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 642 dusze.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 183; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków — karta gminy Kaliska; cmentarz poniemiecki — Zabytek.pl; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 3; J. Mühlradt, „Die Grundsteinlegungsfeierlichkeiten und das Richtfest für die beiden evangelischen Kirchen in Grünthal, Kr. Berent und in Dreidorf, Kr. Pr. Stargard”, Gdańsk 1910, s. 7, 10, 13–15, 41; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 49; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 155; strona parafii rzymskokatolickiej Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Kaliskach (parafiakaliska.pl), dostęp 5 października 2026 roku; Program opieki nad zabytkami gminy Kaliska na lata 2020–2023 (uchwała nr XXI/193/2020 z 23 kwietnia 2020 roku); karta cmentarza w Płocicznie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, S. Grochowski, Z. Grochowska, Gdańsk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.