Płociczno — dawny kościół ewangelicki (Grünthal), obecnie kościół filialny świętego Józefa

Kościół w Płocicznie, po niemiecku Grünthal, w gminie Kaliska na skraju Borów Tucholskich, zbudowała ewangelicka parafia Grünthal, samodzielna od 1 lutego 1902 roku. Jej pastor Johannes Mühlradt latami zbierał na budowę datki — przychodziły z Ameryki i Azji — a resztę dołożyły władze: 24 730 marek przyznano z państwowego funduszu na kościoły i plebanie w Prusach Zachodnich i Poznańskiem, 7670 marek dała Ewangelicka Najwyższa Rada Kościelna, a około 1000 marek zebrali parafianie i stowarzyszenia Gustawa Adolfa. Plac naprzeciw plebanii podarował gospodarz Wiese. Pastorem w Płocicznie był w latach 1897–1924 Johannes Mühlradt. We wrześniu 1911 roku „Reichsanzeiger” ogłosił, że otrzymał Order Orła Czerwonego czwartej klasy.

W 1772 roku dzierżawca Płociczna był luteraninem i bartnikiem; dzierżawę miał na dziesięć lat, a ziemia była tu słabym piaskiem. Zanim stanął kościół, gmina modliła się w domu modlitwy połączonym ze szkołą. Według Mühlradta budynek wzniesiono w 1874 roku jako lekką budowlę szachulcową, pierwotnie na szkołę, w której mniej więcej raz w miesiącu odprawiał nabożeństwo pastor z Nowych Polaszek; w 1895 roku dobudowano część na salę modlitwy, oddzieloną od klasy składaną ścianą. Stały w niej organy i ambona kupione od rozwiązanej gminy mennonickiej w Królewcu. Stary żelazny dzwon bez napisu, ważący według Mühlradta może 15 cetnarów, zastąpił dwucetnarowy dzwon z brązu ufundowany przez Związek Dzwonów Księstwa Brunszwiku, z napisem, że podarowały go dzieci tamtejszej szkoły krajowej, i z wizerunkami błogosławiącego Chrystusa i króla Gustawa Adolfa.

W 1908 roku Mühlradt pisał, że gmina czeka na kościół prawie czternaście lat; władze rozstrzygnęły wtedy po latach sporu, że siedzibą parafii zostanie Grünthal, a Frankenfelde, czyli Kaliska, dostanie kościół filialny. Plebanię Mühlradt postawił sam, jako kierownik budowy, za pieniądze ze sprzedaży swoich książeczek i z pomocą stowarzyszenia Gustawa Adolfa.

Kamień węgielny położono w piątek 24 czerwca 1910 roku, tego samego dnia co pod kościół filialny w Kaliskach (Dreidorf); obie uroczystości prowadził superintendent Dreyer ze Starogardu, a parafia liczyła wtedy około 700 dusz. Akt erekcyjny przewidywał około 200 miejsc i wieżę wysoką na około 21 metrów, przy długości 20,5 metra i szerokości 9 metrów. Budową kierował powiatowy inspektor budowlany Krecker ze Starogardu, na miejscu nadzorował ją Rosenthal z Okonina, mury i ciesiołkę wziął Junge ze Starogardu, a stan surowy dokończył Paul Rohnke. Wiechę na obu kościołach zawieszono jednego dnia, 15 października 1910 roku. Broszura Mühlradta podaje w przypisie, że poświęcenie obu kościołów wyznaczono na 18 czerwca (s. 48); przedmowę do niej autor datował na Święto Reformacji 1910 roku (s. 4).

Do ołtarza przeznaczono powiększoną kopię obrazu „Chrystus w Ogrójcu”, który berlińska malarka Block-Niendorf podarowała kościołowi w Kaliskach, nagrodzonego złotym medalem na wystawie światowej w Melbourne; kopia, dar pastora, wisiała wcześniej w domu modlitwy.

Piotr Birecki zalicza świątynię do kościołów neobarokowych z wieżą wtopioną w korpus i zauważa, że zbudowano ją według tych samych planów co kościół w Kaliskach, z tą różnicą, że ten w Płocicznie otynkowano. Wymienia też Płociczno wśród parafii, przy których stanęły pomniki Bismarcka lub cesarza, i podaje, że ołtarz zdobił obraz Modlitwy w Ogrójcu. Według parafii rzymskokatolickiej w Kaliskach kościół był ewangelicki do 1949 roku.

W 1962 roku powstał przy nim samodzielny ośrodek duszpasterski, 14 lutego 1989 roku parafia, którą 1 grudnia 1996 roku przyłączono do Kalisk; dziś to kościół filialny świętego Józefa Oblubieńca. Obok stoi figura Chrystusa, która pierwotnie znajdowała się w altanie w ogrodzie pastora Mühlradta, z napisem „Ja i mój dom chcemy Panu służyć”. Księgi metrykalne parafii, prowadzone od 1893 roku, zaginęły. Dzieje gminy opisał po wojnie Eitel F. May w „Danzig-Westpreußischer Kirchenbrief” (nr 18, 1952); tekstu tego nie znaleziono.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Mühlradt opisuje położenie kamienia węgielnego w 1910 roku. W 1908 roku ten sam autor pisał, że kościoła w Płocicznie nie ma; Birecki i strona parafii podają 1906 rok (parafia: „około”), a wojewódzka ewidencja zabytków podaje 1903.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 193 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 642 dusze. Według „Aufwärts” z 5 października 1934 roku gmina, która dawniej liczyła 700 dusz i w 1910 roku z pomocą Towarzystwa Gustawa Adolfa zbudowała kościoły dla siebie i dla filii w Kaliskach, miała już tylko 135 dusz.

Źródła: J. Mühlradt, „Die Grundsteinlegungsfeierlichkeiten und das Richtfest für die beiden evangelischen Kirchen in Grünthal, Kr. Berent und in Dreidorf, Kr. Pr. Stargard”, Gdańsk 1910, s. 4, 7–17, 22–24, 48; J. Mühlradt, „Die Tuchler Heide in Wort und Bild”, t. 1: „Ein Besuch in Grüntal in der Tuchler Heide, Kr. Berent”, Danzig 1908, s. 19–33; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 155, 163, 209; strona parafii rzymskokatolickiej Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Kaliskach (parafiakaliska.pl), dostęp 5 października 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków — karta gminy Kaliska, poz. 58; westpreussen.de, wykaz ksiąg kościelnych parafii Grünthal (dostęp 5 października 2026 roku); H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 145; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; „Berenter Kreisbote” nr 17 (2013), s. 10; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 15 września 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Aufwärts. Christliches Tageblatt”, 5 października 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal).