Podzamcze — cmentarz mennonicki

Podzamcze — po niemiecku Unterberg — leży pod Kwidzynem. Cmentarz, który wojewódzka ewidencja zabytków określa jako mennonicki, ukryty jest w lesie na wschód od zabudowań, na działce 263/9. W ewidencji figuruje pod pozycją 398 arkusza gminy Kwidzyn. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 datuje cmentarz na pierwszą połowę XIX wieku i podaje, że leży on w lesie przy drodze leśnej do Tychnowych.

Według programu układ kompozycyjny nie zachował się, częściowo przetrwał starodrzew, nagrobki są mocno zniszczone, a najstarszy pochodzi z 1854 roku.

Parafia kwidzyńska, do której należeli tutejsi ewangelicy, była ewangelicka od czasów Reformacji. Wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze Simon Klein, określony jako „uczeń Lutra”. Od 1560 roku katedra miała też osobnego diakona dla wiernych mówiących po polsku; pierwszym z nich był Johann Oningius, poświadczony w 1560 i 1567 roku. Według Ericha Wernickego w chwili przyłączenia tych ziem do monarchii pruskiej w 1772 roku ewangelicy z miejscowości późniejszego urzędu szkolnego Weißhof należeli, jak od dawna, do kościoła w Kwidzynie, a katolicy do parafii w Tychnowach. Mennonici z tej okolicy mieli wtedy swój dom modlitwy w Tragheimerweide, dziś części Barcic.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Unterberg miał tych samych właścicieli co Tiefenau: Zygmunt Kretkowski kupił te dobra w 1733 roku, a od 1763 roku należały do Juliusza Dziewanowskiego i jego synów. W wykazie wasali z 1774 roku Unterberg figuruje wśród dóbr Ludwiki Dziewanowskiej, wdowy po kasztelanie chełmińskim; od 1777 roku dobra były królewskie. Według Wernickego król pruski kupił od spadkobierców kasztelana Juliusza Dziewanowskiego dobra Weißhof — między innymi Podzamcze, Dubiel i Tychnowy — za 105 000 talarów; umowę zawarto 15 lipca 1777 roku, a król zatwierdził ją 2 listopada tego roku. Sprzedający zobowiązali się przy tym zbudować własnym kosztem wieżę kościoła w Tychnowach z materiału dwóch wież dworu w Weißhof, które zastrzegli sobie do rozebrania.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Unterberg jako wieś. Notował tu 26 domów mieszkalnych i 161 mieszkańców, w tym 80 ewangelików, 74 katolików i siedem osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii w Kwidzynie; katolicy — do parafii Tiefenau; dzieci należały do okręgu szkolnego Rothhof.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 177 mieszkańców — 102 katolików, 73 ewangelików i dwoje innych chrześcijan. Ewangelicy należeli wtedy do parafii w Kwidzynie, katolicy do parafii w Tychnowach (Tiefenau). W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszkańców było 140: po niemiecku mówiło siedemdziesiąt pięć osób — 46 ewangelików, dwudziestu ośmiu katolików i jeden inny chrześcijanin — a po polsku sześćdziesiąt pięć. Rubryki wyznaniowe tego spisu podają wyznania osobno dla każdej grupy językowej: wszystkich 65 polskojęzycznych mieszkańców zapisano jako katolików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 46 ewangelików.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 398 (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, strona 80, pozycja 114; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 44, pozycja 101; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 230–237; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło Tychnowy; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 (uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 14 (s. 1–2), nr 1126 (s. 55), nr 1123 (s. 54–55); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 112–113; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; E. Wernicke, „Tiefenau. Eine heimatliche Studie”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 21–22, 61.