Pogódki — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Pogódkach leży przy neogotyckim kościele ewangelickim z 1899 roku, dziś zrujnowanym. Rejestr zabytków województwa pomorskiego objął oba obiekty jedną decyzją: 10 czerwca 1986 roku kościół i stojący przy nim cmentarz wpisano pod numerem A-1116; barokowy kościół katolicki świętych Piotra i Pawła figuruje osobno, pod numerem A-257. Wojewódzka ewidencja zabytków osobnego wiersza dla cmentarza ewangelickiego nie prowadzi: wszystkie cztery pozycje cmentarne z Pogódek — 257, 258, 260 i 262 — dotyczą kościoła świętych Piotra i Pawła i są opisane jako katolickie. Losy nekropolii po 1945 roku nie są opisane; jej stan w 1985 roku podaje karta cmentarza. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024–2027 wymienia cmentarz ewangelicki przy kościele poewangelickim, przy ulicy Sambora/Cystersów, objęty wpisem do rejestru zabytków nr 1116.

Karta cmentarza z 15 czerwca 1985 roku ocenia go słowami: „Cmentarz zdegradowany, zły stan zachowania mogił oraz metalowych ogrodzeń i krzyży”. Zachowało się wtedy jedenaście mogił ziemnych i umocnionych oraz fragment drewnianego ogrodzenia, a granice cmentarza były już nieczytelne. Najstarszą i jedyną czytelną datą był rok 1908 na zniszczonym metalowym krzyżu; drzewostan — jesion i dwanaście klonów — pozostawał w dobrym stanie.

Pogódki, po niemiecku Pogutken, leżą w dolinie Wierzycy na Kociewiu. Do 1920 roku wieś należała do rejencji gdańskiej w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920–1939 do Drugiej Rzeczypospolitej, do województwa pomorskiego. Rdzeń miejscowości był polsko-katolicki: parafia z barokowym, pocysterskim kościołem świętych Piotra i Pawła z lat 1701–1715, z księgami metrykalnymi sięgającymi 1650 roku.

20 czerwca 1258 roku książę Sambor II zaczął budować drewniany kościół w swoim dziedzicznym Pogutken, a dokument z 10 lipca 1258 roku zapowiada kościół kamienny. 25 listopada 1263 roku, przy poświęceniu cmentarza w Pogutken, biskup Wisław wziął kościół pod opiekę.

W wizytacji z 1728 roku przy 803 wiernych naliczono tu nieco ponad 230 luteranów. Wizytacja katolicka z 3 marca 1750 roku podaje w Pogódkach 893 katolików przystępujących do sakramentów i 205 „akatolików”, czyli ewangelików. Własnego zboru nie mieli: chowano ich w wyznaczonym miejscu w Czernikowie, a innych w Pogódkach — poza cmentarzem. W 1749 roku opat nadał młyn Stanisławowi Glichowi i Konstancji z Henningów w prawo dziedziczne, dla potomków w linii prostej, „ale tylko katolików, i to prawdziwych”.

W 1772 roku poza folwarkiem mieszkali tu tylko komornicy w dworskich chałupach, wszyscy katolicy.

Warstwa ewangelicka — luteranie i ewangelicy unijni, w większości ludność niemiecka — była mniejszością. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 220 mieszkańców: 39 luteranów i 181 katolików, z parafią luterańską w Skarszewach (Schöneck). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Pogutken 49 budynków mieszkalnych i 535 mieszkańców, w tym 141 ewangelików, 391 katolików i trzech Żydów. Wymieniał tu pięć gospodarstw chłopskich i 19 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Skarszewach; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też dwa młyny zbożowe, dwie gospody i gorzelnię.

W wykazie gmin z 1885 roku (powiat kościerski, strona czterdziesta druga, pozycja siedemdziesiąta szósta: „Pogutten ††”) podano 353 mieszkańców, 39 ewangelików i 314 katolików. Wtedy ewangelicy podlegali jeszcze parafii ewangelickiej w Skarszewach. Własne księgi metrykalne prowadzono od 1890 roku: spis ksiąg metrykalnych Bära notuje, że wszystkie pogódzkie rejestry ewangelickie — chrztów, ślubów, zgonów, komunikantów i konfirmacji — zaczynają się w tym roku. W statystyce Agathona Harnocha, spisanej dla diecezji starogardzko-kościerskiej niewiele wcześniej, Pogódek jeszcze nie ma; jest tam osiem parafii i wszystkie starsze.

Kościół ewangelicki wzniesiono w 1899 roku, a spis z 1910 roku wymienia Pogódki jako siedzibę parafii dla kilkunastu okolicznych miejscowości, wśród nich Jaroszewy i Głodowo (Gladau).

Przynależność powiatowa bywa zapisywana dwojako: raz jako Kreis Preußisch Stargard, raz jako Kreis Berent, który zgodnie wskazują wykaz gmin z 1885 roku i spis ksiąg metrykalnych Bära. U Bära ta sama parafia figuruje w powiecie kościerskim, ale w diecezji kościelnej Preußisch-Stargard.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 41 ewangelików (razem z przyległymi osadami) i 30 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1668 dusz.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Kościół ewangelicki, Pogódki — Zabytek.pl; rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Skarszewy, numery A-1116 z 10 VI 1986 (kościół ewangelicki z cmentarzem) i A-257 z 4 XII 1961 (kościół parafialny świętych Piotra i Pawła); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Berent, s. 42 poz. 76; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 98, nr 210; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G40 (wizytacja Józefa Ignacego Narzymskiego, 1728), s. 101–108, i G56 (wizytacja archidiakona Augustyna Klińskiego, spisana w 1746 roku, daty krańcowe 1726–1750; protokół pogódzki z 3 marca 1750 roku), s. 429–431; Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024–2027 (uchwała nr VII/52/2024 z 29 października 2024 roku); karta cmentarza w Pogódkach, oprac. E. Thrun, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 211; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 89–90; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 167, 186; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.