Pogódki — dawny kościół ewangelicki (opuszczony)

Pogódki — po niemiecku Pogutken — leżą na Kociewiu, w gminie Skarszewy. Przy drodze stoi opuszczony kościół ewangelicki z 1899 roku: neogotycka budowla z cegły, dziś nieczynna, z oknami zabitymi deskami. Według „Berenter Kreisbote” z 2013 roku dach był wtedy w wielu miejscach uszkodzony i do środka padał deszcz. Wnętrze kościoła było zupełnie puste. Wpisano ją do rejestru zabytków 10 czerwca 1986 roku pod numerem A-1116. Obok świątyni założono cmentarz.

Znana jest od 1198 roku; działała tu parafia rzymskokatolicka Świętych Piotra i Pawła z barokowym kościołem z lat 1701–1715, a wcześniej opactwo cystersów, założone w 1258 roku i przeniesione potem do Pelplina. 20 czerwca 1258 roku książę Sambor II zaczął budować drewniany kościół w swoim dziedzicznym Pogutken, a dokument z 10 lipca 1258 roku zapowiada kościół kamienny. 25 listopada 1263 roku, przy poświęceniu cmentarza w Pogutken, biskup Wisław wziął kościół pod opiekę.

W 1702 roku archidiakon pomorski Krzysztof Antoni Szembek naliczył w parafii pogódzkiej około 480 katolików i 120 luteranów. W 1728 roku archidiakon Józef Ignacy Narzymski zapisał 803 osoby przystępujące do sakramentów i „ponad 230” luteranów. W 1749 roku opat nadał młyn Stanisławowi Glichowi i Konstancji z Henningów w prawo dziedziczne, dla potomków w linii prostej, „ale tylko katolików, i to prawdziwych”. Protokół z 3 marca 1750 roku, spisany przy wizytacji archidiakona Augustyna Klińskiego, stwierdza, że w granicach parafii nie ma żadnego domu modlitwy innowierców. Repertorium ksiąg wizytacyjnych podaje przy tej samej wizytacji 893 katolików przystępujących do sakramentów i 205 „akatolików”. Własnego zboru nie mieli: chowano ich w wyznaczonym miejscu w Czernikowie, część zaś w Pogódkach — poza cmentarzem.

W 1772 roku poza folwarkiem mieszkali tu tylko komornicy w dworskich chałupach, wszyscy katolicy. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 220 mieszkańców: 39 luteranów i 181 katolików, przy parafii luterańskiej w Skarszewach (Schöneck).

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do parafii w Skarszewach; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Wśród zabudowań podręcznik wymieniał dwa młyny zbożowe, dwie gospody i gorzelnię. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VIII, 1887) w 1869 roku Pogódki, po niemiecku Pogutken, liczyły 535 mieszkańców: 141 ewangelików, 391 katolików i 3 Żydów; we wsi była szkoła ewangelicka.

Wspólnota ewangelicka liczyła około pięćdziesięciu osób i należała do Kościoła unii staropruskiej, a po 1920 roku do Ewangelickiego Kościoła Unijnego w Polsce. W 1899 roku zbudowano dla niej własny kościół. „Berenter Kreisbote” z 2013 roku podaje rok 1897. Prasa z lat 1890–1934 dopowiada dzieje tej budowy. Parafię w Pogódkach utworzono w 1889 roku. Latem 1890 roku, podczas wizytacji kościelnej w synodzie kościerskim, wielu wiernych stało w deszczu pod parasolami przy oknach niewystarczającego lokalu, aby choć tak uczestniczyć w nabożeństwie, i już wtedy zabiegano o budowę kościoła.

Według „Reichsbote” z 14 stycznia 1900 roku nowo zbudowany kościół otrzymał z okazji niedawnego poświęcenia dar cesarzowej: Biblię ołtarzową w oprawie z żółtej skóry, z bogatymi srebrnymi okuciami, z wpisaną na pierwszej stronie jej ręką dedykacją z Księgi Przysłów „Des Menschen Herz erdenkt sich seinen Weg, aber der Herr allein giebt, daß er fortgeht” („Serce człowieka obmyśla swoją drogę, lecz tylko Pan sprawia, że nią idzie”). Chrześcijański dziennik „Aufwärts” pisał w 1934 roku, że kościół zbudowano w 1899 roku dzięki zapomogom Towarzystwa Gustawa Adolfa, a gmina straciła w wojnie światowej 61 członków i liczyła wtedy już tylko 650. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1985 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1891 roku Jakob Franz.

Wykaz parafii dołączony do spisu z 1 grudnia 1910 roku prowadzi Pogódki jako siedzibę parafii ewangelickiej. W wykazie tym ten sam adres kościelny nosi około dwudziestu miejscowości powiatu kościerskiego. W spisie z 1910 roku rubryki wyznaniowe podają wyznania osobno dla każdej grupy językowej. W Pogódkach zapisano 409 mieszkańców, z czego 56 podało niemiecki jako język ojczysty, a wśród nich naliczono 38 ewangelików; po polsku mówiło 347 osób.

Przed 1920 rokiem wieś należała do powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, w latach 1920–1939 leżała w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a po 1945 roku w Polsce. Według „Berenter Kreisbote” z 2013 roku kościół był od końca wojny nieużywany. Reinhard Knorr pisze w 2015 roku, że kościół mocno ucierpiał podczas wichury w 2009 roku, a szkody, zwłaszcza w dachu, były wciąż widoczne.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 41 ewangelików (razem z przyległymi osadami) i 30 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1668 dusz. Pastorem był wtedy, od 1891 roku, Ernst Frantz, urodzony w 1864 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VIII, hasło „Pogódki”; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 6 i 14, poz. 83 w powiecie kościerskim; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 336, 365, 374; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 98, nr 210; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G40 (wizytacja Józefa Ignacego Narzymskiego, 1728), s. 101–108, i G56 (wizytacja archidiakona Augustyna Klińskiego, spisana w 1746 roku, daty krańcowe 1726–1750; protokół pogódzki z 3 marca 1750 roku), s. 429–431; wykaz zabytków wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku (Narodowy Instytut Dziedzictwa); „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 50; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 211; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 89–90; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 167, 186; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43–44; „Berenter Kreisbote” nr 17 (2013), s. 1; Reinhard Knorr, „Es tut sich etwas in unseren Wäldern”, „Berenter Kreisbote” nr 18 (2015), s. 7; „Der Reichsbote” (Berlin), 1 lipca 1890 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 14 stycznia 1900 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Aufwärts”, 5 października 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal).