Pogorzała Wieś — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Pogorzałej Wsi, po niemiecku Wernersdorf, leży na Żuławach Malborskich, tuż nad lewym brzegiem Nogatu. Zachowały się na nim trzy najstarsze nagrobki z żeliwnymi krzyżami z XIX wieku, cztery kwatery rodzinne ogrodzone metalowymi kratami oraz granitowy obelisk. Tablica ustawiona na cmentarzu informuje, że najcenniejsze nagrobki zostały wywiezione. Cmentarną kaplicę odtworzono w 1962 roku w nieczynnej wówczas remizie strażackiej w Kraśniewie — wsi, która od 1617 roku dzieliła z Pogorzałą Wsią duchownego.

Nadanie dostała wieś w 1340 roku, w dzień świętej Elżbiety: wielki mistrz Dietrich von Altenburg dał jej w Malborku 63 łany, z czego cztery miały pozostać wolne na uposażenie proboszcza. Od drugiej połowy XVI wieku odprawiano tu nabożeństwa ewangelickie w podcieniu domu Treyena, gminnego wałowego. Pierwszym duchownym ewangelickim był Modestus Helling z Ornety, który luteraninem został w Szropach; ożenił się w 1564 roku, a do Pogorzałej Wsi powołano go w 1575 roku. Sąsiednie Kraśniewo, wtedy Schönau — obdarzone przywilejem w 1321 roku przez Wernera von Orseln — miało własnego duchownego, Johanna Rienatha, zmarłego w 1608 roku.

Według Harnocha w 1617 roku Kraśniewo rozebrało swój zrujnowany dom modlitwy i nie uzyskało zgody na odbudowę; od tego roku proboszczowie z Pogorzałej Wsi obsługiwali obie wsie.

Katolickie akta wizytacji diecezji pomezańskiej, omówione przez Jana Wiśniewskiego, notują w 1785 roku na terenie tutejszej parafii katolickiej 184 protestantów, którzy mieli własną świątynię i pastora. Zapis z 27 lipca 1786 roku notuje, że na cmentarzach katolickich w Pogorzałej Wsi i w Kraśniewie były wydzielone osobne miejsca na pochówek zmarłych protestantów i mennonitów.

Kościół ewangelicki, z którym związany jest ten cmentarz, wzniesiono prawdopodobnie przed 1742 rokiem, spalono w 1832 roku i odbudowano w 1834 roku; Harnoch datuje tę świątynię na 1834 rok. Opis miejscowy mówi o budowli murowanej z wieżą i apsydami, Harnoch w 1890 roku — o murowanym prostokącie z masywną wieżą krytą cynkiem, o apsydach nie wspominając. Bernhard Schmid w 1919 roku datuje kościół na lata między śmiercią Abrahama Hartwicha w 1720 roku, za którego kościoła nie było, a pierwszą wzmianką o nim z 1742 roku. Ten sam autor opisał świątynię jako ceglaną, krytą dachówką, z wieżą, nawą i apsydą.

Klasycystyczny ołtarz ambonowy sprawiono w 1848 roku, a z roku budowy 1834 pochodził mosiężny żyrandol. Wśród naczyń liturgicznych Schmid wymienia puszkę na opłatki z 1694 roku, ofiarowaną przez Joannesa Treuga młodszego, patenę ufundowaną w 1750 roku przez gospodarza Petera Roßa z Schönau, kielich do chorych z 1833 roku, dar nadleśniczego F. Schmidta z Montau, oraz dzbanek na wino ze znakiem gdańskiego złotnika Nathanaela Prestinga młodszego. W kościele wisiały tablica pamiątkowa poległych w latach 1813–1815, 1866 i 1870–1871 oraz kilka blaszanych tarcz trumiennych; najbogatsza z nich, tarcza Speisera, pochodziła z 1846 roku. Dwa dzwony z 1834 roku były darem króla, a organy z tego samego roku miały pedał i 16 głosów. Patronat sprawowali właściciele gospodarstw, a parafia liczyła 553 dusze i miała jeden cmentarz.

Kościół zniszczono po drugiej wojnie światowej.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 344 mieszkańców: 94 luteranów, 200 katolików i 50 mennonitów, z parafią luterańską na miejscu. W 1869 roku mieszkało we wsi 635 osób w 49 domach: 427 katolików, 139 ewangelików i 69 mennonitów; działały dwie szkoły, katolicka i ewangelicka, i stały dwa kościoły. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w gminie wiejskiej 514 mieszkańców: 114 ewangelików, 332 katolików i 68 innych chrześcijan.

W ewidencji zabytków figurują w Pogorzałej Wsi trzy cmentarze — przykościelny katolicki, ewangelicki i mennonicki. Studium uwarunkowań gminy Miłoradz wymienia dwa — protestancki i katolicki — a osobno stary cmentarz w Pogorzałej Wsi wśród zadrzewień cmentarnych do zachowania.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Wernersdorf księgi chrztów od 1677 roku, ślubów z lat 1678–1709 i od 1771, zgonów od 1774, wykaz komunikantów z lat 1761–1816 i od 1832 oraz księgi konfirmacji od 1788 roku, z lukami. Jego zapis brzmi: „Tf 1677— Tr 1678—1709; 1771— St 1774— K 1761—1816; 1832— Konf 1788— (mit Lücken). Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1800—74”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Harnoch datuje rozbiórkę domu modlitwy w Kraśniewie na 1617 rok, Abraham Hartwich — na czas drugiej wojny szwedzkiej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 111 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 511 dusz.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Pogorzała Wieś; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 444–445; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 16, poz. 149; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Miłoradz; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 48, nr 169; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, nr 153; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 165, pozycja 168; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 376–377; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 48–49.