Pogorzała Wieś — kościół ewangelicki (Wernersdorf)

Pogorzała Wieś — po niemiecku Wernersdorf — leżała w powiecie malborskim, na Wielkich Żuławach, tuż nad lewym brzegiem Nogatu, półtorej mili od Malborka. Przywilej lokacyjny na 63 włóki, z czterema włókami wolnymi dla proboszcza, wystawił jej w 1340 roku wielki mistrz Dietrich von Altenburg.

Stały tu obok siebie dwa kościoły. Katolicki, pod wezwaniem świętego Mikołaja, sięga XIV wieku i został przebudowany w 1829 roku; w XIX stuleciu był świątynią patronatu rządowego w dekanacie malborskim, a w 1884 roku liczono w jego parafii 755 komunikantów. Budowla ta przetrwała w całości: jest dziś kościołem rzymskokatolickim i figuruje w rejestrze zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1438, wpisana 14 lutego 1994 roku — wraz z czternastowieczną figurą patrona. W zachodniej kruchcie tego kościoła stoi według Dariusza Piaska średniowieczna kamienna chrzcielnica o asymetrycznej, sześciopolowej czaszy zwieńczonej dwunastoboczną krawędzią, na czterostopniowej piramidalnej stopie; służy dziś za kropielnicę, a Piasek notuje przy niej dwa skoble, którymi niegdyś zamykano pokrywę.

Katolicka wizytacja z 1647 roku zastała chrzcielnicę w tutejszym kościele bez zamknięcia, a w wodzie święconej, jak zanotowano, „roją się robaki”.

Proboszcz Heinrich Runstedt, czyli Rönstedt, wymieniony na większym dzwonie z 1568 roku, studiował w Wittenberdze; Bernhard Schmid, autor wydanego w 1919 roku inwentarza zabytków powiatu malborskiego, uznał go za luteranina i wywnioskował stąd, że stary kościół katolicki znajdował się wtedy w rękach luteranów. Modestus Helling, wymieniany od 1575 roku jako luterański duchowny w Pogorzałej Wsi, był wcześniej katolickim plebanem w Schroop.

Ewangelicy mieli świątynię własną. Nabożeństwa odprawiano tu od drugiej połowy XVI wieku, początkowo — jak zapisał Agathon Harnoch — na podcieniu domu tutejszego grafa groblowego Treyena. Pierwszym duchownym ewangelickim był Modestus Helling z Ornety, który przeszedł na luteranizm, ożenił się w 1564 roku, a do Wernersdorfu został powołany w 1575 roku; Słownik geograficzny nazywa go Hellwigiem i datuje jego przybycie na około 1575 rok. W czerwcu 1588 roku zaraza zabrała mu w ciągu tygodnia dwóch dorosłych synów i córkę — zapisał to sam w swojej luterańskiej Biblii z 1564 roku. Od 1617 roku duchowni z Wernersdorfu obsługiwali zarazem sąsiednie Kraśniewo.

W 1622 roku przerwał się wał pod wsią; zginęło wielu ludzi, domy runęły, a pola na długo stały się nieużyteczne. Po śmierci pastora Michała Albinusa w 1658 roku parafia przez osiem lat wojny i biedy nie miała duchownego, a sakramentów udzielał dojeżdżający pastor ze Starej Kościelnicy.

Według protokołu wizytacji z 1647 roku działał tu wtedy „minister haereticus”, czyli duchowny innowierczy, sprawujący posługę w prywatnym domu; Abraham Hartwich wymienia nazwiska duchownych z lat 1612–1658 i od 1666 roku. Jan Wiśniewski dodaje, że duchownemu pomagał wtedy nauczyciel, który uczył dzieci w szkole luterańskiej; już w 1640 roku akta kurii biskupiej odnotowały tu predykanta i nauczyciela innowierczego, a usunięcie uznano za konieczne „po uprzednim pozyskaniu odpowiedniego katolika”.

Według Hartwicha w 1612 roku powołano do Pogorzałej Wsi Walthera Magirusa z Fritzlaru w Hesji, ordynowanego w Słupsku, który pozostał tu do 1620 roku; po nim byli Nicolaus Heinrici, Cholerius w latach 1622–1630 i Fabricius w latach 1631–1640, a w 1640 roku przyszedł Michał Albinus. Abraham Hartwich (1723) przytacza zapiski Walthera Magirusa, pastora w Pogorzałej Wsi, który 21 marca 1615 roku z urzędu napominał jednego ze swoich parafian.

Według Hartwicha w Kraśniewie, po niemiecku Schönau, w latach 1615–1617 był osobny duchowny, Jan Augustini; później tamtejsi ewangelicy trzymali się Pogorzałej Wsi, a jej pastor co trzecią niedzielę głosił kazania w Kraśniewie. Według Hartwicha w czasie drugiej wojny szwedzkiej luterański dom modlitwy w Kraśniewie rozebrano i nie odbudowano, odtąd Kraśniewo należało do Pogorzałej Wsi.

Według Abrahama Hartwicha (1723) dawniej co trzecią niedzielę głoszono kazania także w Kraśniewie, nie wiadomo jednak, czy w kościele, czy tylko w zagrodzie; w latach bez własnego duchownego po 1658 roku sakramentów udzielał tu Marcin Willenius ze Starej Kościelnicy, a za czasów Hartwicha nabożeństwa odprawiano już tylko w Pogorzałej Wsi.

Według Hartwicha po ośmioletniej przerwie w 1666 roku powołano do Pogorzałej Wsi Izaaka Schwarza z Gdańska, zmarłego w niedzielę Laetare 1677 roku i pochowanego w Malborku; w tym samym roku pastorem Pogorzałej Wsi i Kraśniewa został Daniel Hopffner ze Szczecina, w 1681 roku powołany do Lichnów, a po nim Teodor Cunovius z Prabut, dawny rektor w Tczewie i Malborku, który w 1683 roku przeszedł do Jasnej (Lichtfelde).

Według Hartwicha po Cunoviusie pastorem w Pogorzałej Wsi był Jan Gotke, syn pastora z Gniewu, zmarły w 1698 roku i pochowany w Malborku; w tym samym roku przyszedł Gottfried Steinhauer, w 1704 roku przeniesiony do Trutnów (Trutenau) na Żuławach Gdańskich, a jego miejsce zajął Dawid Brand z Malborka — mimo sporu, bo część właścicieli gospodarstw w Kraśniewie chciała innego kandydata.

Według Hartwicha w 1704 roku pastora z Pogorzałej Wsi, Gottfrieda Steinhauera, znieważono i pobito w Malborku przy szkole jezuickiej, gdy chciał przejść przez zamek. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Wensela (1740) i Brandta (1749). W dziejach rodziny Brandtów, ogłoszonych w 1925 roku, C. F. Brandt podaje, że Dawid urodził się w 1671 roku, 21 lipca 1704 roku został powołany na pastora Pogorzałej Wsi i Kraśniewa, 6 sierpnia ordynowano go w Saalfeld, a zmarł w 1737 roku i 14 maja pochowano go w Malborku. Podaje też, że syn Dawida, Johannes Andreas, urodzony 30 listopada 1716 roku, został 15 stycznia 1749 roku powołany do Pogorzałej Wsi, 21 stycznia ordynowany w Gdańsku i zmarł 18 kwietnia 1761 roku.

Według Schmida luterański dom modlitwy wzmiankowany jest dopiero w 1742 roku; za życia Hartwicha, zmarłego w 1720 roku, jeszcze go nie było, wzniesiono go więc między tymi latami. Kościół spłonął 15 września 1832 roku, a nowy poświęcono 3 sierpnia 1834 roku. Kościół z 1834 roku był budowlą ceglaną krytą dachówką, z wieżą, nawą i apsydą. Kościół ewangelicki — murowany prostokąt z masywną, krytą cynkiem wieżą — wzniesiono w 1834 roku pod patronatem tutejszych gospodarzy; z tego samego roku pochodziły dwa dzwony, dar króla, oraz organy o szesnastu głosach z pedałem. Ołtarz z amboną tworzyły jedną całość.

Ołtarz połączony z amboną, w formach klasycystycznych, sprawiono w 1848 roku. Dwa żeliwne dzwony z 1834 roku, ufundowane przez króla i opatrzone orłem Królewskiej Odlewni Żeliwa w Berlinie, zastąpiono niedługo przed 1919 rokiem brązowymi, a żeliwne podarowano do Iwitz w powiecie Tuchel. Wśród srebrnych naczyń kościoła ewangelickiego był piętnastowieczny kielich na sześciodzielnej stopie z przylutowanym krucyfiksem, z guzem obsadzonym rombami, na których widnieje napis majuskułowy „SMARIA”. Patenę z herbem — głową konia między trzema liliami — wykonaną przez malborskiego złotnika Michaela Schultza, ufundował według księgi kościelnej w 1750 roku gospodarz Peter Roß z Kraśniewa.

Srebrne pudełko na opłatki z wizerunkiem Baranka Bożego ofiarował w 1694 roku kościołowi w Pogorzałej Wsi Joannes Treug Junior, jak głosi łaciński napis.

Parafia ewangelicka liczyła 553 dusze i miała jeden cmentarz. Według Harnocha obejmowała Wernersdorf, Kraśniewo (Schönau) i Biesel wraz z Mątowami Małymi i Metriz. Około 1860 roku wykazywano ją w ewangelickiej superintendenturze malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów; należało do niej wtedy Schönau. Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystały z niej także Piekło (Pieckel), Mątowy Małe (Kl. Montau) i Metriz. Dokumentem rejencji gdańskiej z 31 lipca i konsystorza w Królewcu z 9 sierpnia 1858 roku włączono formalnie do parafii w Pogorzałej Wsi Mątowy Małe (Klein Montau) wraz z Klossowo, Zigahnen i osadą leśną Montau, z wyjątkiem gospodarstwa Schulza (Klein Montau nr 11); osobny dokument przypisał je do parafii w Kończewicach (Kunzendorf). Odpisy obu dokumentów rejencja przesłała superintendentowi 11 listopada 1858 roku.

Według pisma rejencji gdańskiej z listopada 1866 roku włączono do parafii w Pogorzałej Wsi także Piekło (Pieckel), Metriz i Montauerspitze.

Wieś pozostawała wyznaniowo mieszana, i to z przewagą katolików. Według katolickiego opisu diecezji z 1785 roku, przytoczonego przez Jana Wiśniewskiego, protestantów było wtedy na terenie tutejszej parafii 184 i mieli oni własną świątynię i pastora. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 344 mieszkańców (94 luteranów, 200 katolików i 50 mennonitów) oraz jeden kościół luterański i jeden katolicki; jako parafię luterańską podaje Wernersdorff.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny podaje dla 1869 roku 635 mieszkańców w 49 domach: 427 katolików, 139 ewangelików i 69 mennonitów; wieś miała szkołę katolicką i ewangelicką. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 514 mieszkańców: 332 katolików, 114 ewangelików i 68 innych chrześcijan (na Żuławach byli to zwykle mennonici).

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 574 ewangelików; patronami byli ewangeliccy wolnochełmińscy gospodarze Pogorzałej Wsi i Kraśniewa, a pastorem był od 1884 roku Julius Heinrich. Jesienią 1884 roku prasa królewiecka doniosła, że Heinrich, dotąd administrator parafii w Rominten, został powołany na probostwo w Pogorzałej Wsi w diecezji malborskiej. W listopadzie 1912 roku otrzymał Order Orła Czerwonego IV klasy. Zmarł nagle w 1920 roku; korespondencja z Malborka z 2 listopada podawała, że śmierć zaskoczyła go, gdy szedł z dworca głównego do kolejki wąskotorowej. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Pogorzałej Wsi liczyła wtedy 537 ewangelików, a pastorem był od 1922 roku Ernst Stümke.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Wernersdorf” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1677–1928. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Kościoła ewangelickiego dziś nie ma. Ani rejestr zabytków, ani wojewódzka i gminna ewidencja go nie wymieniają, choć ewidencja notuje we wsi trzy cmentarze — przykościelny katolicki, ewangelicki i mennonicki — oraz dawną szkołę ewangelicką pod numerem 37. Kiedy świątynię rozebrano, nie ustalono.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego zapisu pierwszym duchownym ewangelickim był Modestus Helling, powołany w 1575 roku, tymczasem już na dzwonie z 1568 roku wymieniony jest proboszcz Heinrich Runstedt, który studiował w Wittenberdze i był z pewnością luteraninem. Jan Wiśniewski datuje pojawienie się pierwszego predykanta w Pogorzałej Wsi na 1564 rok. Według Hartwicha dom modlitwy w Kraśniewie rozebrano w czasie drugiej wojny szwedzkiej, według Harnocha mieszkańcy sami rozebrali go w 1617 roku z powodu złego stanu.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Walter Magirus (1612), Nicolaus Heinrici (1620), N. Cholerius (1622–1630), N. Fabricius (1630–1640), Michael Albinus (1640), Daniel Höpfner (1647), Theodor Cunovius (1681), David Brand (1704), Johann Friedrich Büttner (1737), Jacob Hein (1738), Johann Andreas Brand (1749), Carl Georg Wundsch (1796), George Konrad Troje (1813), Johannes Daniel Corsepius (1846), Johann Wilhelm Müller (1851), Carl Ferdinand Rudolf Schrage (1877), Julius Gustav Heinrich (1884–1920), Alfred Adler (1940).

Wśród odcisków pieczęci kościelnych zebranych w superintendenturze jest pieczęć kościoła ewangelickiego w Wernersdorf i Schönau z 1836 roku, pod którą podpisał się pastor Andrie; Rudolph Andrie, ewangelicki pastor w Wernersdorf i Schönau, ogłosił drukiem w Królewcu w 1839 roku kazanie wygłoszone w tutejszym kościele 7 kwietnia tego roku, po przerwaniu wału Nogatu pod Kraśniewem. Bez podanego roku: Jacob Gorbandi.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 111 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 511 dusz.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 97, 166, 235, 236, 237, 528; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 376, 377; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VIII, hasło Pogorzała Wieś; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Wernersdorf; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat malborski, strona 17 druku, pozycja 149; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 65; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 48, nr 169; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 235–236; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 95; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 34; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 44; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 165, pozycja 168; C. F. Brandt, „Geschichte einer westpreußischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, z. 64, 1925, s. 24; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 7, 15, 211, 212, 265, 289, 323, 336; t. 2, s. 465, 621; t. 3, s. 752, 757, 759, 811; t. 4, s. 1124, 1230; t. 6, s. 1617; t. 7, s. 1858, 2026; „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 30 października 1884 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 6 listopada 1912 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 5 listopada 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); D. Piasek, „Średniowieczne chrzcielnice kamienne w kościołach na terenie Żuław Wiślanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika”, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 26, 2023, s. 143, 147, 152, 155; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 48–49; J. Wiśniewski, „Katolicy i protestanci na terenie byłej diecezji pomezańskiej (1243–1992)”, „Studia Elbląskie” 2, 2000, s. 14–15; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Kirchensiegel” (odciski pieczęci kościelnych), s. 20 (pieczęć kościoła w Wernersdorf i Schönau, 1836; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa); Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, XX. HA, Rep. 67, nr 81 („Kirchenvisitationen in der Superintendantur Marienburg”, 1837–1863), opis jednostki w Archivportal-D (drukowane kazanie Rudolpha Andrie, Królewiec 1839); Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 13–21, 59 (Mątowy Małe, Klossowo, Zigahnen i osada leśna Montau, 1856–1858; Piekło, Metriz i Montauerspitze, 1866; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa).