Pogorzelice — stary cmentarz po wschodniej stronie drogi (ewangelicki)

Pogorzelice, po niemiecku Langeböse, leżą przy dawnym trakcie z Gdańska do Słupska, osiem kilometrów na zachód od Lęborka; przez stulecia biegła tędy granica między ziemią lęborską a słupską, a do 1945 roku wieś należała do powiatu słupskiego (Kreis Stolp).

Najstarsze zapisy nazwy wsi pochodzą z 18 lub 20 listopada 1379 roku („Psregorzelcze”) oraz z lat około 1396–1407 („Przegorseliczo”), a umowa graniczna zawarta w 1408 roku w Czarnem między wielkim mistrzem Ulrykiem von Jungingenem a księciem słupskim Bogusławem podaje formę „Prczegorselicz”; nazwę Langeböse wieś otrzymała w czasach pruskich. Była starą posiadłością szlachecką: w 1756 roku należała do Wilhelma von Grelle z rodu Grzelów, w 1872 do von Zitzewitzów, a od 1906 do von Massowów, potomków dawnych właścicieli Maszewa. Za ich czasów powstały tu fabryka wapna gaszonego i nowoczesny hotel, a w okresie międzywojennym Pogorzelice były weekendową miejscowością lęborczan. Do dziś zachowały się przebudowany dwór, zaniedbany park z ciekawymi okazami drzew, dwie przetrzebione, dwustupięćdziesięcioletnie aleje — lipowa i grabowa — oraz przebudowana XIX-wieczna kuźnia, dziś zakład ślusarski.

W 1784 roku Pogorzelice liczyły 19 dymów i miały nauczyciela; z dóbr płacono 65 talarów i 12 groszy daniny. Mieszkańcy należeli do parafii w Skórowie (Schurow) w synodzie słupskim. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje wieś w dwóch pozycjach: gmina wiejska liczyła 354 ewangelików i sześciu katolików, obszar dworski — 204 ewangelików i dziewięciu katolików; obie jednostki należały do parafii w Skórowie, a Pogorzelice były siedzibą własnego obwodu urzędowego i urzędu stanu cywilnego.

W 1905 roku gmina wiejska liczyła 326 mieszkańców, wszystkich ewangelików.

Własnej parafii wieś nie miała: ewangelicy należeli do parafii w Skórowie (Schurow), katolicy — do parafii w Lęborku. Ernst Müller, opisując w 1912 roku parafię skórowską, wylicza wcielone do niej wsie — Vangerske, Klein Gluschen, Zechlin, Pottangow, Groß Runow, Karlshöhe, Darsow, Langeböse i Bonkow — i notuje kościół poboczny w Langeböse. Według Marka Drzewieckiego ewangelicki kościółek wzniesiono tu w 1912 roku przy drodze do Bąkowa — także wsi parafii skórowskiej. Czy rok 1912 oznacza pierwszą świątynię, czy nową w miejsce starszej, źródła nie rozstrzygają. Pogorzelice miały przy tym własną gminę kościelną: spis z 1 grudnia 1905 roku podaje dla wsi parafię „Skórowo, Langeböse”, a urzędowy wykaz parafii, kościołów i kaplic prowincji Pomorze wymienia Skórowo w powiecie słupskim jako parafię „z gminą kościelną Langeböse” i podaje 2449 dusz w Skórowie oraz 717 w Pogorzelicach.

Prawo wyboru i prezenty dzielili po połowie właściciele obu majątków. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Skórowie, oddaloną od Skórowa o 8 kilometrów, a dla całej parafii podaje 3170 dusz. Pastorem był Erich Backe.

Pogorzelice były świadkiem tak zwanej bitwy o Lębork i mocno w niej ucierpiały. Po zdobyciu przez wojska II Frontu Białoruskiego 9 marca 1945 roku pozostawały jeszcze w powiecie słupskim; 1 stycznia 1955 roku włączono je do powiatu lęborskiego, a od 1 stycznia 1973 roku należą do gminy Nowa Wieś Lęborska.

Cmentarze ewangelickie są tu dwa, po obu stronach drogi prowadzącej do Unieszyna; ten wpis dotyczy starszego z nich. Po lewej, wschodniej stronie drogi leży stary, o wymiarach około 20 na 50 metrów, z dobrze widocznym kamiennym murem i wyraźnym wypełnieniem pochówkami. Blisko wejścia znajdują się charakterystyczne granitowe stele — licząc z tymi, które się przewróciły, jest ich osiem — a po całym terenie rozsiane są podstawy żeliwnych krzyży, jeden ułamany krzyż kamienny i liczne obramowania grobów z kamienia polnego i obrobionego, świadczące o wybitnym rzemiośle kamieniarskim. Ocalał kompletny krzyż żeliwny Adeline Johanny Innghaus (1862–1892) oraz zniszczony, choć w miarę kompletny krzyż kaszubski.

Nowszy cmentarz, po prawej, zachodniej stronie drogi, ma w atlasie osobny wpis. W wojewódzkiej ewidencji zabytków oba figurują osobno: stary jako „zabytkowy cmentarz II” na fragmencie działki 175L, nowszy jako „zabytkowy cmentarz I” na fragmencie działki 127L.

W najgłębszym końcu dawnego parku dworskiego zachowały się jeszcze cztery pola grobowe otoczone kamiennymi krawężnikami z niskimi narożnymi słupkami, niegdyś zwieńczone żeliwnymi krzyżami, po których zostały same postumenty; ułożono je w dwóch rzędach po dwa, a jedno jest dwukrotnie większe od pozostałych. Żadnych sygnatur ani napisów nie ma. Jakość kamieniarki wskazuje na przełom XIX i XX wieku, gdy majątek należał do von Zitzewitzów, przedostatnich właścicieli, z których kilkoro zmarło w Pogorzelicach, i do ostatniego właściciela, von Massowa.

Karta cmentarza z 1 czerwca 2009 roku ocenia stan zachowania nagrobków jako „bardzo zły”, a jako zagrożenie wskazuje dewastację istniejących pozostałości. Cmentarz o powierzchni 0,23 hektara leżał wtedy po wschodniej stronie drogi do Unieszyna, około 350 metrów na południe od wsi, ogrodzony niewysokim nasypem i murkiem z ciosów kamiennych, a na jego osi biegła wyraźnie zaznaczona aleja. Naliczono 39 wolno stojących nagrobków z drugiej połowy dziewiętnastego wieku, najstarszy z 1888 roku; starodrzew był w większości wycięty, pozostało piętnaście buków o średnicy pnia od siedemdziesięciu do stu centymetrów.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Karta cmentarza z 2009 roku podaje powierzchnię 0,23 hektara i 39 wolno stojących nagrobków, a Marek Drzewiecki — wymiary około 20 na 50 metrów i osiem stel przy wejściu. Fragment dziecięcego krzyża z 1888 roku, który karta fotografuje na tym cmentarzu, Drzewiecki umieszcza na cmentarzu nowszym, po drugiej stronie drogi.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 513; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego (WUOZ w Gdańsku), arkusz gminy Nowa Wieś Lęborska; Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern — urzędowy wykaz parafii, kościołów i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; karta cmentarza w Pogorzelicach, oprac. M. Palacz, 2009 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 977–978; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 172.