Półczno — cmentarz ewangelicki

Półczno — po niemiecku Polschen, a od końca lat trzydziestych do 1945 roku Kniprode, po kaszubsku Polčno — leży dziesięć kilometrów na wschód od Bytowa; dawniej należało do powiatu bytowskiego w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Nazwę Kniprode nadało wsi zarządzenie nadprezydenta prowincji Pomorze z 29 grudnia 1937 roku. Dawny cmentarz ewangelicki służy dziś jako cmentarz parafialny przy ulicy Lipowej.

W 1974 roku na jego końcu, za kościołem przejętym przez katolików i ponownie poświęconym, było — jak zapisał Herbert v. Schmude — „kilka grobów ewangelickich”; odczytał wtedy około czterdziestu inskrypcji. Na pozostałej, katolickiej części cmentarza spoczywali wtedy wyłącznie zmarli powojenni.

W 1784 roku Półczno leżało milę na wschód-południowy wschód od Bytowa, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Wieś dzieliła się na dziesięć folwarków wielkości gospodarstwa chłopskiego, należących do dziesięciu współwłaścicieli — razem 21 dymów; ryby łowiono w trzech jeziorach. Formalnie wieś należała do katolickiej parafii w Ugoszczy, ale „die lutherschen Einwohner halten sich aber als Gäste zu der Groß-Pomeiskeschen Kirche” — luteranie trzymali się jako goście kościoła w Pomysku Wielkim.

Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku podaje, że w czasach zakonnych i książęcych Półczno nazywano także Sonnenwalde. W XIX wieku istniała osobna wieś tej nazwy: relacja Hilferdinga, przytoczona przez Tetznera, wymienia Sonnenwalde — pod kaszubską nazwą Rog — obok Ugoszczy, Czarnej Dąbrowy, Osławy Dąbrowy i Przywozu wśród wsi południowo-wschodniej części powiatu bytowskiego.

Według tej relacji w wymienionych wsiach po kaszubsku mówiło kilkoro starych ludzi. Od 1928 roku nazwę Sonnenwalde nosiła urzędowo Czarna Dąbrowa (Czarndamerow).

Ewangelicy z Półczna należeli najpierw do parafii w Bytowie. Wikariat parafialny z siedzibą w Półcznie utworzono w niej 1 kwietnia 1903 roku; obejmował prócz Półczna także Lonken i Jablonsch. Pierwszym wikariuszem został Hermann Rietz, po nim posługiwali tu Podewils, Maaß i Lüttschwager, a 7 maja 1911 roku ordynowano na to miejsce Karla Streckera. Według inwentarza z 1938 roku Półczno było samodzielną parafią od 1911 roku — i od 1 października 1911 roku zaczynają się jej księgi metrykalne (wcześniejszych zapisów dotyczących tych wsi trzeba szukać w Pomysku Wielkim). Wykaz duchownych pomorskich Ernsta Müllera z 1912 roku prowadzi Półczno w części głównej jako wikariat parafii bytowskiej (s.

63), a w uzupełnieniach do tomu odnotowuje, że 1 października 1911 roku ewangelików z Półczna, Lonken i kilku sąsiednich wsi wyłączono z dotychczasowych parafii i połączono w samodzielną gminę kościelną Półczno, w której utworzono probostwo (s. 573). Okręg parafialny obejmował Hirschfelde (Jelonko), wcześniej należące do Pomyska Wielkiego, Lonken (Łąkie), Półczno, Sonnenwalde, wcześniej należące do Ugoszczy, oraz dawne wsie zachodniopruskie Glinow, Golzau i Nakel. Akta budowy kościoła obejmują lata 1896–1913, plebanii 1908–1913, kaplicy w Gołczewie (Golzau) 1912–1915, a biblioteki ludowej 1903–1911. W sierpniu 1905 roku „Der Reichsbote” podał, że na zgromadzeniu głównym pomorskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa pastor Heyn z Greifswaldu przedstawił trzy gminy brane pod uwagę przy rozdziale pomorskiego „daru miłości” — Czersk, Dux i Półczno — lecz dar przyznano Czerskowi.

W środku wsi, na wzgórzu, stanął w latach 1906–1907 murowany z cegły kościół ewangelicki o wymiarach 8,60 na 11,70 metra, wolny od patronatu. Organy zbudował w 1907 roku Heinrichsdorff z Gdańska; z dwóch dzwonów jeden, z brązu, odlano w 1906 roku w Apoldzie, a drugi, stalowy, pochodził z 1926 roku; inny dzwon oddano w 1917 roku.

W maju 1912 roku „Berliner Neueste Nachrichten” podały, że wikariusz Strecker w Półcznie został tu pastorem. W lipcu 1914 roku „Deutsche Tageszeitung” doniosła, że pastora Streckera z Półczna powołano na drugiego pastora w Bahn. Latem 1916 roku „Der Reichsbote” ogłaszał, że probostwo w Półcznie, w synodzie bytowskim, „w tylnopomorskiej diasporze”, czeka na natychmiastowe obsadzenie.

Parafia liczyła 560 dusz, miała jeden kościół i drugie miejsce nabożeństw (Predigtstation) i była wolna od patronatu; dawała 2400 marek uposażenia zasadniczego i 150 marek dodatku za trudne warunki, a plebania była na miejscu. Pastora wyznaczał konsystorz w Szczecinie. W sierpniu 1918 roku „Hallesche Zeitung” podała, że konsystorz w Magdeburgu zatwierdził pastora Trümpelmanna z Półczna, powołanego przez patronat w Klosterhäseler na probostwo w Obermöllern; jego wprowadzenie w urząd wyznaczono na 8 września, a dokonać go miał superintendent Voigt z Eckartsberga. Już 7 sierpnia tego roku „Der Reichsbote” ogłosił, że probostwo „w krajobrazowo pięknej okolicy”, z nową plebanią, zwolni się 1 września wskutek przeniesienia pastora; do uposażenia zasadniczego klasy I dochodziło 300 marek dodatku za trudne warunki, a pastora miała wybrać gmina.

Mieszkali tu Kaszubi ewangeliccy i ludność była w przewadze ewangelicka: w 1925 roku na 377 mieszkańców katolików było 82, a należeli oni do parafii w Ugoszczy (Bernsdorf). Wieś liczyła 365 mieszkańców w 1905 roku i 331 w 1933. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę tej parafii i podaje 528 dusz oraz sześć włączonych do niej miejscowości, z czego dwie w Polsce. Pastorem był Alfred Zillmer.

Zmiana nazwy przebiegła dwustopniowo: najpierw przemianowano gminę polityczną, a potem kościelną. Konsystorz pomorski ogłosił 20 stycznia 1940 roku, że „skoro odnośne gminy polityczne zostały przemianowane”, nowe nazwy przyjmują także gminy kościelne, i wymienił wśród nich Półczno obok Dzięcielca, Charbrowa i Tychowa.

W 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a kościół przejęli katolicy jako świątynię pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła, siedzibę parafii w diecezji pelplińskiej.

W październiku 2026 roku na dawnej części ewangelickiej cmentarza stały żeliwne krzyże i kamienne postumenty, między innymi krzyż Carla Z…[?], urodzonego 30 grudnia 1841 roku i zmarłego 4 czerwca 1914 roku, oraz krzyże małżonków Mach: Charlotte z domu Schütt…[?] (19 sierpnia 1835–16 grudnia 1916) i Karla (1 czerwca 1837–27 marca 1921). Na jednym z grobów dziecięcych zachował się krzyż z porcelanową tabliczką i wierszem „Ruhe sanft, Du süßer Engel…”, a obok — nagrobek w kształcie ściętego pnia, ozdobiony liśćmi.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 72 (1940); G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow” (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern), Stettin 1938, s. 242–243; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 63 i 573; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 94–95; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; H. v. Schmude, „Einige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90–101; H. v. Schmude, „Grabmalinschriften aus Gustkow, Kreis Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176–179; oględziny terenowe i fotografie z wizyty autora atlasu, 5 października 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 40; „Der Reichsbote” (Berlin), 20 sierpnia 1905 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 19 maja 1912 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 12 lipca 1914 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 lipca 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 7 sierpnia 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Hallesche Zeitung” (Halle), 21 sierpnia 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Deutsches Zeitungsportal).