Połęczyno — dawny kościół ewangelicki

Dawny kościół ewangelicki w Połęczynie, po niemiecku Pollenschin, jest murowany z cegły. Wykaz rejestru zabytków podaje dla całego zespołu rok 1910. Według Heidna budowę kościoła rozpoczęto w kwietniu 1911 roku, a poświęcono go w 1912 roku.

1 września 1255 roku książę Sambor II nadał cystersom z Łekna wsie Polusino i Brutnino ze stu łanami; granice opisał Mściwój II, potwierdzając nadanie w 1291 roku, a w 1298 roku wsie te zwolniono od dziesięciny biskupiej. Sambor II życzył sobie w 1255 roku, by sprowadzonym Niemcom pozwolono żyć w Połęczynie według ich obyczaju, i chciał nadać takim osadom targ, wagę i prawo karczemne. Cystersi z Łekna porzucili później te dobra; w źródłach nie znaleziono przyczyny.

W 1420 roku Zakon wydał je jako bezpańskie nowym osadnikom na prawie magdeburskim i zastrzegł budowę kościoła parafialnego z patronatem właściciela.

Szkoła ewangelicka istniała tu około 1800 roku; według Heidna w 1879 roku chodziły do niej także dzieci z Chielshütte i Schwarzhütte, a nauczyciel Adolf Lützow, uczący tu w latach 1855–1900, miał w niej 118 dzieci, 104 ewangelickie i 14 katolickich. Według Heidna w 1869 roku w Połęczynie stało 41 domów i mieszkało 335 osób, z których 283 było ewangelikami, 47 katolikami i pięć wyznania mojżeszowego. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom VIII, 1887) notuje wieś pod nazwą „Połęcin al. Połęcino”; katolicy należeli według niego do Goręczyna, a we wsi działała szkoła ewangelicka. Wykaz gmin z 1885 roku notuje w Połęczynie 367 mieszkańców, a wśród nich 324 ewangelików i 39 katolików.

W Połęczynie kościół był filią ewangelickiej parafii w Szymbarku. Nową filią do 1909 roku zarządzał duchowny pomocniczy Dobberstein z Grabowa (Alt-Grabau) w powiecie kościerskim. Cegłę na budowę kościoła dostarczyła cegielnia w pobliskiej Starkowej Hucie, należąca w 1911 roku do Hardtkego. Budowę wsparł zachodniopruski związek główny Towarzystwa Gustawa Adolfa: na jego jubileuszowym zgromadzeniu w Wejherowie w czerwcu 1914 roku generalny superintendent Reinhard mówił w sprawozdaniu, że związek nie tylko przyjmował pomoc, lecz mógł też hojnie dawać i współbudować kościoły ewangelickie, jak „w ostatnim roku” kościół w Połęczynie. Nie wiadomo, czy chodzi o ukończenie budowy, poświęcenie czy rozliczenie zapomogi.

Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zastaje tu 517 mieszkańców — wśród 480 mówiących po niemiecku jest 439 ewangelików.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy; dziś jest to rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem świętego Andrzeja Boboli, przy ulicy Żołnierzy Niezłomnych 29. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego wpisano pod numerem A-1779, decyzją z 15 czerwca 2009 roku, cały zespół dawnego kościoła ewangelickiego: świątynię, cmentarz kościelny na terenie przykościelnym, czyli na działce numer 185, oraz murowano-kamienne ogrodzenie zachowane wzdłuż południowej granicy działki.

Cmentarz kościelny jest obiektem odrębnym od dawnego cmentarza ewangelickiego we wsi, który leży na działce numer 101 i figuruje osobno w wojewódzkiej ewidencji zabytków.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 439 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VIII, hasło „Połęcin”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, strony 52–53, pozycja 89; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, pozycja 79; rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026); wojewódzka ewidencja zabytków, powiat kartuski, gmina Somonino, pozycje 39 i 40; zabytek.pl, obiekt g-236698; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 594; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 438–439; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 30, 34, 92; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 17–19, 59–60, 62, 65; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; „Der Reichsbote” (Berlin), 23 czerwca 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).