Polskie Gronowo — cmentarz ewangelicki

Polskie Gronowo (po niemiecku Polnisch Grünhof) to wieś na Kociewiu, dziś w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Przed 1920 rokiem należała do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Sąd oraz obie parafie — katolicka i ewangelicka — mieściły się w Gniewie, a urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy — w sąsiednim Ciepłem (Warmhof). Dziś we wsi stoi kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem świętego Maksymiliana Marii Kolbego.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Poln. Grünhof jako wieś. Notował tu 31 domów mieszkalnych i 283 mieszkańców, w tym 75 ewangelików i 208 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Gniewie; dzieci należały do okręgu szkolnego Groß Grünhof.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 78 pod pozycją 91, zastał we wsi 302 mieszkańców: 177 katolików, 116 ewangelików i 9 innych chrześcijan. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 312 mieszkańców, z czego 49 osób podało niemiecki jako język ojczysty — 34 ewangelików i 15 katolików — a 263 osoby polski. W grupie polskojęzycznej nie było ani jednego ewangelika. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 275 mieszkańców, w tym 249 rzymskich katolików i 26 ewangelików. W tym samym spisie narodowość polską podały 262 osoby, a niemiecką 13 osób.

W wojewódzkiej ewidencji zabytków nekropolia figuruje pod pozycją 559 jako dawny cmentarz ewangelicki. Karta cmentarza z 30 września 1985 roku stwierdza: „Cmentarz praktycznie nie istnieje”. Nagrobków wtedy nie było, a z dawnych pochówków zachowała się jedynie jedna umocniona mogiła zarośnięta samosiejkami. W 1985 roku na prostokątnej działce o powierzchni trzech arów rosły cztery klony w dobrym stanie zdrowotnym. Teren leżał przy szosie z Gniewa do Wielkich Walichnów, po jej wschodniej stronie, w obrębie wsi.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 50 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, powiat tczewski, gmina Gniew, pozycja 559; Cmentarz ewangelicki — Gronowo, Lapidaria (lapidaria.wikidot.com); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78–79, pozycja 91; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, spis z 1 grudnia 1910 roku, zeszyt III: rejencja kwidzyńska, s. 42, pozycja 81; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 18; karta cmentarza w Polskim Gronowie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 102–103; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.