Pomlewo — cmentarz ewangelicki

Pomlewo, po niemiecku Pomlau, leży na pograniczu kaszubskim, o pół mili na południowy zachód od Przywidza. W Przywidzu stał kościół parafialny, a we wsi był cmentarz ewangelicki, ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 123. Zachowały się po nim fragment ogrodzenia i aleja lipowa; po 1945 roku przestano tu chować zmarłych. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Jabłoniowej.

Słownik geograficzny odnotowuje, że według taryfy na symplę z 1717 roku wieś płaciła 1 złoty 2 grosze. Według pruskich ksiąg hipotecznych Pomlewo należało do Anny Kalkstein z domu Pawłowskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzcińskiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego, po ugodzie z bratem Michałem i matką Katarzyną z Podowskich. W opisie parafii przywidzkiej Słownik wymienia wieś wśród wsi tej parafii na podstawie wizytacji z 1765 roku. Urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy mieściły się w Przywidzu.

Parafię ewangelicką w Przywidzu powołano wraz z budową kościoła, który Steffens z Gdańska, właściciel Mariensee, wznosił własnym kosztem od 1830 roku z cegły i kamienia polnego na dawnym cmentarzu katolickim. W 1832 roku kościół poświęcono. Agathon Harnoch zapisał, że parafia początkowo nie miała własnego duchownego — posługi sprawowali księża ze Skarszew, Przyjaźni i Lublewa — i w 1835 roku otrzymała pierwszego.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku nie opisywał Pomlau osobno, lecz odsyłał do hasła Mariensee (majątek rycerski), w którym wieś wymieniono wśród osad okręgu dworskiego. Dla całego okręgu podawał 206 budynków mieszkalnych i 1473 mieszkańców, w tym 1273 ewangelików i 200 katolików. Wymieniał tam cztery folwarki, 81 gospodarstw chłopskich i 61 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu; katolicy — do parafii w Mierzeszynie.

Według Heidna od 1878 roku w przysiółku Weissmiss istniała szkoła ewangelicka; w 1879 roku chodziło do niej 70 dzieci, 50 ewangelickich i 20 katolickich. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Pomlewie na 242 hektarach 129 mieszkańców w siedemnastu domach i dwudziestu jeden gospodarstwach domowych. W tym spisie było 111 ewangelików i 18 katolików. Ewangelików przypisano parafii w Przywidzu (Mariensee), katolików — parafii w Mierzeszynie (Meisterswalde) w sąsiednim powiecie.

Spis z 1 grudnia 1910 roku objął 460 hektarów i naliczył 432 mieszkańców w sześćdziesięciu jeden domach: niemiecki jako język ojczysty podali wszyscy oprócz dwóch osób, a wśród nich było 200 ewangelików i 230 katolików.

Do 1920 roku Pomlewo należało administracyjnie do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gdańskiej. W latach 1920–1939 powiat kartuski przypadł Polsce, ale część jego gmin weszła do powiatu Danziger Höhe w Wolnym Mieście Gdańska, podobnie jak sąsiednie wsie hutnicze dawnych powiatów kartuskiego i kościerskiego; w źródłach nie znaleziono, po której stronie granicy znalazło się Pomlewo. John Muhl wymienia Pomlewo wśród wsi Wyżyny Gdańskiej pominiętych w swojej monografii powiatu Danziger Höhe. W latach 1939–1945 wieś znalazła się w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 183 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Karthaus, s. 52–53, poz. 92; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 82; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421–422, hasło Mariensee; John Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, zeszyt 21, Gdańsk, s. 8; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka ewidencja zabytków, powiat gdański, gmina Przywidz, poz. 123; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego gminy Przywidz; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 448; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1475 (s. 162); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 125, pozycja 326; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117–118, pozycja 241; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.