Pomorska Wieś — dawny kościół ewangelicki (Pomehrendorf)

Pomorska Wieś, po niemiecku Pomehrendorf, leżała w staropruskiej ziemi Pogezanii. Przywilej na pierwsze nadanie otrzymał Niemiec Johann Scharfenort z ręki komtura elbląskiego Ludwiga von Schippen, który urząd ten sprawował w latach 1292–1298; odnowiona ustawa wsi pochodzi z 1344 roku. Proboszczów wymienia się tu od 1367 roku, a w 1423 roku, za wielkiego mistrza Pawła von Rusdorf, kościół związano ze szpitalem w Elblągu. Wieś należała do domeny luterańskiego Elbląga, a w 1874 roku została siedzibą okręgu (Amtsbezirk).

Według Harnocha w kościele w Pomorskiej Wsi stała jeszcze ławka zwana Serpiner Bank — pamiątka po tym, że wieś Serpin od początku nie należała na stałe do żadnego kościoła, choć dziesięcinę w naturze pobierał od niej proboszcz z Pomorskiej Wsi. Dnia 28 marca 1378 roku wprowadzono tu na urząd proboszcza Matthiasa z „Pommern”, a 8 sierpnia 1481 roku Michaela Stangenwalda, kapłana z diecezji warmińskiej.

Ludność była tu ewangelicka niemal bez wyjątku, a ewangelickich proboszczów wymienia się od 1558 roku. Pierwszy z nich objął urząd „po swoim przejściu z papiestwa” i sprawował go do 1561 roku, kiedy z powodu podeszłego wieku przyjęto go do szpitala Świętego Ducha.

Prezbiterium kościoła pochodzi z XIV wieku. 26 maja 1671 roku pożar strawił świątynię wraz z wieżą, a także szkołę, dziewięć gospodarstw i trzy domy ogrodników; spłonęła też księga kościelna. Nawę odbudowano w 1672 roku; dzisiejszą budowlę, pod patronatem królewskim, wzniósł sędzia ziemski Samuel Barner, a poświęcono ją 22 lutego 1672 roku. Wykaz duchownych pruskich datuje odbudowę o rok później: według niego świątynię postawiono całkiem na nowo w 1673 roku, z wieżą i dzwonami.

Okna są ostrołukowe, wschodni szczyt zachował pierwotne formy gotyckie. Wieżę postawiono w 1673 roku, rozebrano w 1758, a nową, drewnianą, wzniesiono w 1766 roku i pokryto cynkiem — to ona stoi do dziś. Strop i chóry malowano w latach 1688 i 1693, ołtarz wykonał w 1683 roku Fabian Horn, snycerską ambonę wykonano w 1674 roku, a organy o ośmiu głosach kupiono w 1852 roku od kościoła w Mariance pod Pasłękiem.

Kerstan podaje, że pożar 26 maja 1671 roku wybuchł w kuźni; oba dzwony stopiły się razem z zegarem, kościół spłonął do jednego szczytu i resztek murów, a w ogniu zginęła karczmarka z dwojgiem dzieci. Nowy kościół na starym fundamencie budowano z polecenia sędziego ziemskiego Samuela Barnera od 5 lipca do 4 sierpnia 1672 roku; Barner ufundował też ambonę i chrzcielnicę. Według opisu odbudowy w księdze parafialnej (Archion 238009, skany 4 i 6) 22 września 1672 roku robotnicy osadzili na szczycie dachu wieniec, a w obecności wysłanników rady Elbląga odbyła się wizytacja nowej budowli; opis nie nazywa tej uroczystości poświęceniem. Dzwonnicę wzniesiono od 17 sierpnia do 20 września, a w jej gałce złożono pismo Gottfrieda Zamehla.

Tolckemit (1753) pisał, że pergamin w gałce wieży zawiera cały opis tych wydarzeń, i przytaczał z niego łaciński dwuwiersz „Stet Domus haec Domini semper cantetur in illa / Sit, maneat Domino Gloria Laus & Honor”, czyli „Niech stoi ten dom Pański, niech zawsze śpiewa się w nim: niech będzie i trwa Panu chwała, sława i cześć”, a także niemieckie życzenie szczęścia nowo zbudowanemu kościołowi w Pomorskiej Wsi. Dzwony zawieszono w 1673 roku, w 1674 roku pokryto dach i pastor Hüffner wygłosił w nowym kościele pierwsze kazanie (według opisu w księdze parafialnej dzwony zawieszono 13 października 1673 roku, dach, dotąd z braku dachówek częściowo kryty słomą, pokryto w całości dachówką 11 czerwca 1674 roku, a pierwsze kazanie wygłoszono w 16. niedzielę po Trójcy Świętej); drewniany strop pomalowano w 1688 roku.

Wieżę rozebrano z powodu złego stanu w 1758 roku i odbudowano do 1766 roku, a w 1774 roku obchodzono stulecie kościoła. W latach 1852–1853 świątynię gruntownie odnowiono i zamiast zużytego pozytywu kupiono organy z 1699 roku z Marienfelde; w 1899 roku kościół dostał nowe organy. Mały dzwon pochodzi z 1897 roku, duży z końca XVII wieku. W księdze parafialnej zachował się odpis napisu mniejszego z dwóch dzwonów zawieszonych w 1673 roku (Archion 238009, skan 4); według nagłówka odpisu koszty dzwonu poniósł sędzia ziemski Georg Beckher. Napis brzmi: „ANNO M.DC.LXXI. […] Miserabili ex improviso flammâ hic dejecta, inutilis conticui. NUNC […] curâ ac piâ ope GEORGII BECKHERI CONS. ELBING. ex Cineribus revocata DEO et Ecclesiae dicata Ad convocandum Populum Me sonoram reddidit DAVID JONAS. ANNO M.DC.LXXIII. 28.

Julij”, czyli „Roku 1671 strącony tu nieszczęsnym, nagłym ogniem, zamilkłem bezużyteczny. Teraz, staraniem i pobożną pomocą Georga Beckhera, konsula elbląskiego, przywołany z popiołów i poświęcony Bogu i kościołowi, abym zwoływał lud, dźwięcznym uczynił mnie David Jonas. Roku 1673, 28 lipca”. W latach 1743–1798 organistą i nauczycielem był Christian Perschon.

W 1718 roku kościół Bożego Ciała w Elblągu sprawił sobie nowe organy, a dawny pozytyw sprzedał za 100 złotych do kościoła w Pomorskiej Wsi. Według Wojciecha Zawadzkiego pozytyw ten pochodził z 1630 roku, a nowe organy kościoła Bożego Ciała sfinansował zapis elbląskiego podróżnika i kupca Johanna Josuego Kettlera, zmarłego w 1716 roku. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1899 roku. Sam katalog reklamowy firmy z 1908 roku, ogłoszony przez Wiktora Z. Łyjaka, podaje, że organy te miały dziewięć głosów.

W 1789 roku topografia Goldbecka notuje Pomehrendorf jako wieś terytorium elbląskiego o trzydziestu dymach, z kościołem luterańskim, i jako patrona oraz zwierzchność sądowniczą podaje magistrat Elbląga. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Elblągu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VIII, 1887) w 1869 roku wieś liczyła 47 domów i 400 mieszkańców, w tym 386 ewangelików i 13 katolików; była tu szkoła ewangelicka.

Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył we wsi 468 mieszkańców, z czego 466 stanowili ewangelicy; katolików było zaledwie 2. Parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu, a Agathon Harnoch liczył w niej pięć lat później 1450 dusz i notował przy kościele jeden cmentarz. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1452 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1889 roku Karl Vahl.

W 1912 roku gmina Pomorska Wieś liczyła 431 mieszkańców, a proboszczem był tu Karl Vahl.

Parafia ewangelicka — w źródłach niemieckich „Pomehrendorf” — prowadziła księgi metrykalne od 1680 roku: chrzty, śluby i zgony od tego właśnie roku, rejestr komunikantów od 1787, konfirmacje od 1790; duplikaty składano w sądzie w Elblągu za lata 1798–1874. Do dziś zachowały się roczniki z lat 1774–1937. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Kościół po 1945 roku przejęli katolicy; jest dziś świątynią parafialną pod wezwaniem Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny. Według Roberta Ziemiańskiego kościół poświęcono na potrzeby kultu katolickiego 1 listopada 1945 roku. Dnia 21 sierpnia 1948 roku administrator apostolski diecezji warmińskiej, ksiądz T. Bensch, ustanowił w Pomorskiej Wsi placówkę duszpasterską i powierzył ją księdzu Alojzemu Neumannowi; w tym samym roku ksiądz Neumann objął opieką duszpasterską także opuszczone kościoły w Milejewie i w Przezmarku. Do rejestru zabytków wpisano go 21 grudnia 1973 roku pod numerem 692, a ogrodzenie z bramą oraz pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej z lat 1925–1926 — 26 lutego 2019 roku pod numerem A-4667.

Cmentarz przykościelny zachował się do dziś (gminna ewidencja zabytków gminy Milejewo, pozycja 272).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kerstan datuje budowę kościoła na lato 1672 roku, a pierwsze kazanie na 1674 rok; Harnoch podaje, że świątynię poświęcono 22 lutego 1672 roku. 🟡 Koniec budowy kościoła Kerstan datuje na 4 sierpnia 1672 roku, a opis odbudowy w księdze parafialnej na 11 sierpnia (Archion 238009, skany 3–4). Według Kerstana pozytyw z kościoła Bożego Ciała w Elblągu nabyto w 1792 roku; Wojciech Zawadzki łączy przeniesienie pozytywu z zapisem zmarłego w 1716 roku Kettlera.

W 1789 roku topografia Goldbecka podaje jako patrona magistrat Elbląga, a przy odbudowie z 1672 roku mowa jest o patronacie królewskim. Według Kerstana nowy kościół budowano z polecenia sędziego ziemskiego Samuela Barnera, a w pergaminie z gałki wieży, który przytacza Tolckemit (1753, s. 222), stoją słowa „Andreas Pomer hoc templum exstruxit”, czyli „Andrzej Pomer zbudował tę świątynię”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 429 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1418 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): August Lupianus (1632), Johann Heinius (1639), Samuel Brackenhausen (1684), Theodor Cunovius (1693), Wilhelm Rupson (1693), Christian Gottfried Martini (1703), Johann Gerlach (1713), Jacob Legab (1766), Daniel Samuel Rogge (1788), Martin George Cuntius (1792), Daniel Thomas Gottlieb Achenwall (1799), George Ferdinand Nesselmann (1809), Daniel Ferdinand Rittersdorf (1809), Albert Theodor Rindfleisch (1840), Rudolf Ottomar Emil Kleist (1854), Carl August Ferdinand Vahl (1889), Gustav Theophil Müller (1920).

Kronika w księdze parafialnej (Archion 238009, skan 12) dodaje, że od 1812 roku pastorem był tu Johann Gotthard Klehwe z Groß Schwansfeld pod Sępopolem, a po jego śmierci w 1839 roku i po długich sporach przyszedł Rindfleisch, rodem z Sopotu, którego życzyła sobie gmina; 20 września 1840 roku, w 14. niedzielę po Trójcy Świętej, wprowadzili go na urząd superintendent Rittersdorff i landrat Abramowsky, a on tego samego dnia wygłosił kazanie wstępne. Pod koniec 1853 roku magistrat Gdańska nadał wolne po śmierci blisko osiemdziesięcioletniego pastora Lückstädta, bardzo dobrze uposażone probostwo w Gdańsku-Oruni (Ohra), o które ubiegało się kilku najbardziej cenionych duchownych gdańskich, pastorowi Rindfleischowi z Pomorskiej Wsi. Jego następca Emil Kleist wydał w 1862 roku nakładem księgarni Neumann-Hartmann w Elblągu i Malborku niewielki zbiorek „Missions-Lieder” (Pieśni misyjne).

Tolckemit (1753) zaznacza, że wiadomości o tutejszych duchownych są bardzo niepełne, bo w pożarze zginęła księga kościelna. Po pierwszym pastorze ewangelickim wymienia nieznanego z imienia następcę od 1562 roku, a po Marku Sylviusie, czyli Waldmannie, znów nieznanego z imienia duchownego od 1576 roku; przypuszczał, że wśród nich byli duchowni powołani później do miasta, bo przy kościołach miejskich spotyka się kilku, o których nie wiadomo, czy wcześniej, według tutejszego zwyczaju, nie służyli na wsi. Wawrzyniec Hencejus, czyli Heintzius, wydawał według Tolckemita swoje wiersze drukiem w Gdańsku. Augustyn Lupianus wygłosił w 1632 roku w wielkim kościele parafialnym w Gdańsku kazanie pokutne i wydał je tam drukiem. Jan Heinius był synem dziedzicznego młynarza; w Królewcu ćwiczył się w głoszeniu kazań po niemiecku i po polsku i w obu tych językach głosił potem kazania na kolejnych urzędach.

Mikołaj Huffner, urodzony 20 listopada 1609 roku w Küstrin w Marchii, wcześniej konrektor w Sahlfeld, przyszedł tu w 1640 roku i był pastorem 40 lat, aż rada z powodu wieku i słabości uznała go za emeryta i zapewniła mu utrzymanie do śmierci w 1680 roku. W latach 1734–1739 był tu Jerzy Stellmacher, potem przeniesiony do kościoła świętej Anny w Elblągu.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VIII, hasło „Pomehrendorf”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 418, 419; „Elbinger Jahrbuch”, Elbing 1919–1937, s. 62; „Adreßbuch für Elbing”, Elbing 1912, s. 436; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 6, poz. 71; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 162; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 172; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 298–299; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 39; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 86–87, pozycja 164; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 3, 209, 336; t. 2, s. 576; t. 3, s. 756, 948; t. 4, s. 1061, 1116, 1143, 1227, 1260; t. 5, s. 1482, 1487, 1498, 1531; t. 7, s. 1875; „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 1 grudnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 5 grudnia 1862 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Zawadzki, „Dzieje kościoła Bożego Ciała w Elblągu do 1945 roku”, „Studia Elbląskie” 22, 2021, s. 28; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 61; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191; A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 222–226 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, księga parafii Pomehrendorf („Sonstige Verzeichnisse 1558–1840”), opis pożaru z 1671 roku i odbudowy kościoła, katalog pastorów i kronika parafii, skany 3–6 i 12, dostęp przez portal Archion (238009).