Pomysk Wielki — cmentarz ewangelicki

Pomysk Wielki, po niemiecku Groß Pomeiske, leży sześć–siedem kilometrów na północny wschód od Bytowa (Słownik geograficzny i inwentarz zabytków z 1938 roku podają sześć); przed 1945 rokiem należał do powiatu bytowskiego w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Przy kościele istniał cmentarz ewangelicki. Kościół stoi na wzniesieniu w południowo-wschodniej części wsi. Ewidencja zabytków gminy Bytów wykazuje w Pomysku Wielkim dwa cmentarze na sąsiednich działkach: historyczny cmentarz wiejski na działce 90 i cmentarz parafialny na działce 91.

Po 1945 roku cmentarz pozostał czynny, już jako rzymskokatolicki — tak opisuje go niedatowana karta cmentarza.

Wieś nadał w 1310 roku cystersom oliwskim margrabia brandenburski Waldemar, a w 1381 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode odkupił ją od klasztoru, zapisując mu w zamian pięćdziesiąt grzywien wieczystego czynszu; potem Pomysk był już własnością prywatną. Ród von Pomeiske siedział tu i w sąsiednim Georgendorf od 1390 roku, dawał krajowi sędziów ziemskich, nosił w herbie jelenia i od niego przydomek „die Hirsche”.

Kościół stał tu przed Reformacją: według Cramera założył go zakon krzyżacki, z około 1430 roku pochodziła drewniana figura Marii z Dzieciątkiem, a Damalewicz wymienia go wśród kościołów parafialnych. Po Reformacji wraz z miejscowością stał się ewangelicki, luterański, i takim pozostał dzięki prywatnemu patronatowi dziedziców.

Gdy w czasach kontrreformacji wikariusz generalny Johann Judicki usuwał z ziemi bytowskiej duchownych ewangelickich, w rękach ewangelików zostały po 1637 roku tylko trzy świątynie: kościół świętego Jerzego pod Bytowem oraz dwa kościoły patronatu szlacheckiego — tutejszy i w Jasieniu. Nie obyło się bez konfliktów: pastor Martin Collatius, wzmiankowany w 1660 roku, popadł w ostry zatarg z patronem Hansem Hinschem von Pomeiske, który chciał uczynić kościół katolickim. Siebke pisze, że katolicki patron Hirsch von Pomeiske usiłował w 1660 roku świątynię przejąć i wypędzić duchownego, a w obronie współwyznawców stanęli właściciele Jasienia i Buchwalde. Doszło do krwawej bijatyki w samym kościele. Sprawa toczyła się przed sądem w Lęborku jeszcze w 1690 roku i skończyła się ugodą: kościół i duchowny zostali przy ewangelikach.

W 1687 roku Hirsch von Pomeiske wzniósł nowy kościół; około 1755 roku urządzono pod nim kryptę grobową rodziny von Pomeiske. W 1719 roku parafia wraz z filią w Jasieniu zapisała dwadzieścia cztery chrzty, jedenaście osób zaślubionych i siedemnastu zmarłych. W 1784 roku Pomysk Wielki leżał pół mili na wschód-północny wschód od Bytowa, w dolinie nad strumieniem. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, dziewięciu gospodarzy, ośmiu zagrodników i kolon pastora; był młyn wodny, karczma i kuźnia, a do wsi należały folwarki Helenenhof nad jeziorem Pipin i Stüdzonken nad jeziorem Jamenz, kolonie Redlitz i Schulzke oraz zagrody Stangooren i Below — razem 39 dymów. Był to macierzysty kościół inspekcji bytowskiej z filią w Jasieniu; należały do niego Pomysk Mały, połowa kolonii Łąkie i królewskie leśnictwa Jablonz i Jasewy.

Ostatni z rodu, generał lejtnant jazdy Nicolaus Alexander von Pomeiske, zmarł w 1786 roku w Prabutach i testamentem z 12 maja 1785 roku zobowiązał każdego następnego właściciela Pomyska Wielkiego do noszenia także nazwiska i herbu von Pomeiske. Inwentarz archiwów z lat 1939–1940 wymienia w archiwum parafialnym metryki od 1725 roku, wokacje duchownych od 1691 oraz kronikę spisaną w 1801 roku przez pastora Samuela Thomascika (u Müllera: Thomasius), opowiadającą dzieje tutejszego kościoła i jego duchownych „od czasu reformacji Lutra”.

Zamknięty w 1887 roku jako grożący zawaleniem, ustąpił miejsca neogotyckiemu kościołowi z 1890 roku. Inwentarz zabytków z 1938 roku opisuje tę budowlę jako ustawioną na osi północ–południe, 9,50 na 20 metrów, z ciosanego kamienia polnego i cegły. Planowanej wieży północnej nigdy nie dokończono — wyprowadzono ją tylko do połowy wysokości nawy i przykryto dachem dwuspadowym. Inwentarz podaje też rzut starszego kościoła, który stał tu w latach 1687–1890.

Groß Pomeiske było siedzibą parafii ewangelickiej podległej synodowi bytowskiemu, a jej kolatorem pozostawał każdorazowy właściciel dóbr. Parafia obejmowała Pomysk Wielki i Mały, od 1826 roku także Żukówko, a do 1911 roku — według inwentarza zabytków z 1938 roku — Półczno. 🟡 Müller podaje inaczej: Półczno należało do parafii bytowskiej, a z parafii pomyskiej 1 października 1911 roku przeniesiono do nowej parafii w Półcznie Jelenicz i Golzau (uzupełnienia autora, s. 573–574).

Kościół był macierzysty dla Jasienia: unię parafialną obu gmin rozwiązano dokumentem z 12 listopada 1894 roku i Jasień dostał własnego proboszcza. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku pokazuje zasięg parafii: samą wieś zapisano w dwóch pozycjach — gminę wiejską z 485 ewangelikami, siedmiorgiem katolików i dwojgiem innych chrześcijan oraz obwód dworski z 259 ewangelikami i jedenaściorgiem katolików, razem 764 osoby — a oprócz niej przypisano do parafii Pomysk Mały, Łupawsko, Jelenicz i obwód dworski Buchwalde (dziś Mydlita). Sięgała nawet poza granicę prowincji: według leksykonu gmin Prus Zachodnich z 1898 roku należały do niej trzy wsie tamtejszego powiatu kartuskiego — Golzau, Jamen i Zukowken.

W 1928 roku przeniesiono stąd do parafii w Jasieniu Łupawsko. Liczba mieszkańców, w nawiasie katolicy: 1819 — 259, 1855 — 503 (34), 1885 — 726 (7), 1905 — 770 (113), 1925 — 779 (60), 1933 — 705 (76), 1936 — 678 (65); w 1925 roku ewangelików było 716, czyli 91,9 procent.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę tej parafii i podaje 1550 dusz. Pastorem był M. Thimm. Tutejszy duchowny miał też zadanie ponadparafialne: konsystorz pomorski ogłosił 20 marca 1939 roku, że duszpasterstwo głuchoniemych w okręgu kościelnym lęborskim powierzono „Pastor Thimm in Groß Pomeiske, Kirchenkreis Bütow”. W latach wojny Thimm służył w wojsku i był odznaczany.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy; parafia rzymskokatolicka pod wezwaniem Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny, erygowana w 1973 roku, należy dziś do diecezji pelplińskiej.

Karta cmentarza, niedatowana, ocenia jego stan zachowania słowami: „groby bardzo zniszczone, krzyże usunięte, teren zarośnięty krzewami”. Cmentarz był wtedy nadal czynny, już jako rzymskokatolicki, a jego starsza część znajdowała się w lesie; całość otaczało ogrodzenie z płyt betonowych. Zachowało się wówczas siedem wolno stojących nagrobków i sześć mogił z pierwszej połowy dwudziestego wieku, wszystkie bez dat, a zieleń — z aleją lipową o pniach grubości od sześćdziesięciu do stu centymetrów — była w dobrym stanie.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1939; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 200–203 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); ewidencja cmentarzy Pomorza (białe karty konserwatorskie); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 196–199, pozycje 14, 47 i 51; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); karta cmentarza w Pomysku Wielkim, oprac. A. Pajzderski (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088–1089; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 75–76 (hasło Groß-Pomeiske) i 573–574 (uzupełnienia autora).