Pomysk Wielki — dawny kościół (Groß Pomeiske)

Pomysk Wielki — po niemiecku Groß Pomeiske — leży w gminie Bytów, około sześciu kilometrów na północny wschód od miasta; przed 1945 rokiem należał do powiatu bytowskiego w rejencji koszalińskiej i był samodzielną siedzibą parafii ewangelickiej z własnym kościołem. Dzisiejsza świątynia stoi na wzniesieniu w południowo-wschodniej części wsi. Zbudowano ją w 1890 roku z ciosanego kamienia polnego i cegły, na osi północ–południe, z wnętrzem 9,50 na 20 metrów; Hugo Lemcke opisał ją w 1911 roku jako ceglaną budowlę w formach gotyckich, ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Zaplanowanej wieży północnej nigdy nie postawiono — stoi tylko jej podbudowa, doprowadzona do połowy wysokości nawy i nakryta dachem dwuspadowym.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy; parafię rzymskokatolicką pod wezwaniem Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny erygowano w 1973 roku, a od 1992 należy ona do diecezji pelplińskiej. Świątynia jest czynna; do rejestru zabytków wpisano ją w 1997 roku pod numerem A-1648.

Wykaz duchownych Pomorza prowadzi Pomysk jako parafię synodu bytowskiego i zaznacza na wstępie, że o pierwszym wzniesieniu kościoła i o czasie fundacji parafii nie ma żadnych pisemnych wiadomości; inwentarz z 1938 roku przytacza za Cramerem, że kościół założył zakon krzyżacki. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom VIII, 1887) podaje, że przed Reformacją istniał w Pomysku Wielkim kościół katolicki — według Damalewicza nawet parafialny — który z powodu prywatnego patronatu wkrótce został utracony przez katolików.

Według wykazu duchownych Pomorza w najdawniejszych czasach pierwszymi fundatorami (Fundatores) byli prawdopodobnie członkowie rodu von Pomeiske. Po Reformacji gmina przyłączona była początkowo jako filia do luterańskiej wspólnoty w Bytowie i tamtejsi duchowni sprawowali tu nabożeństwa: wynika to z matrykuły kościelnej spisanej w 1577 roku przez duchownego Joela Polzina, w której Groß Pomeiske figuruje wśród wsi oddających wtedy meszne bytowskim duchownym luterańskim. Jeden szczegół pokazuje, jak długo trwały dawne zobowiązania: według przytoczonego przez Müllera opisu parafii zamieszkane wyłącznie przez luteran wsie Pomysk Mały i Łupawsko musiały jeszcze w czasie jego spisywania oddawać meszne katolickiemu proboszczowi w Bytowie — luterańskie wsie płaciły daninę katolickiej parafii.

W siedemnastym wieku Pomysk był już samodzielną parafią; z tego stulecia wymieniany bywa pastor Achatius Reich — Müller, którego księga powstała na podstawie rękopisu Steinbrücka, zaznacza, że Steinbrück go nie zna, a Schmidt-Cartlow w rękopiśmiennej historii pastorów rejencji koszalińskiej wymienia go bez podania źródła, natomiast inwentarz z 1938 roku powołuje się przy nim na akta Archiwum Państwowego w Szczecinie.

Po 1637 roku, gdy ziemia bytowska wróciła pod zwierzchnictwo Korony i świątynie odbierano ewangelikom, ten kościół pozostał w ich rękach, tak jak jasieński, ponieważ był szlachecką świątynią dworską. Johannes Siebke podsumowuje, że w ewangelickim posiadaniu zostały w ziemi bytowskiej tylko trzy świątynie: kościół świętego Jerzego pod Bytowem oraz dwa kościoły patronatu szlacheckiego — tutejszy i w Jasieniu. Nie znaczy to, że nikt nie próbował go odebrać.

W 1660 roku katolicki patron Hirsch von Pomeiske usiłował świątynię przejąć i wypędzić duchownego Martina Collatiusa; w obronie współwyznawców stanęli właściciele Jasienia i Buchwałdu, Nikolaus Lorenz i Matthias von Wussow, a w samym kościele doszło do krwawej bijatyki. Sprawa toczyła się przed sądem w Lęborku jeszcze w 1690 roku i skończyła się ugodą: kościół i duchowny zostali przy ewangelikach.

Kolejnych budowli było tu kilka. W 1584 roku ufundowano dzwon z napisem „En ego campana nunquam denuncio vana — Laudo Deum verum, plebem voco, congrego clerum”. W 1687 roku Hirsch von Pomeiske postawił nową świątynię o murze ceglano-ryglowym, siedem i pół metra na piętnaście i pół, z pochyloną, oszalowaną wieżą ryglową i przybudówką północną mieszczącą zakrystię i lożę patronacką; na płycie wschodniej ściany wykuto „Michael Krest aedificavit Anno MDCLXXXVII”. Wykaz z 1719 roku zapisał dla parafii w Pomysku Wielkim wraz z filią w Jasieniu dwadzieścia cztery chrzty, jedenaście osób zaślubionych i siedemnastu zmarłych. Około 1755 roku urządzono pod kościołem kryptę grobową rodziny von Pomeiske.

Brüggemann w 1784 roku nazywa go jedynym szlacheckim kościołem macierzystym dystryktu bytowskiego: należał do inspekcji bytowskiej, filią był Jasień, a wcielone były do niego królewska wieś Pomysk Mały, połowa kolonii Lonken oraz leśnictwa Jablonz i Jasewy. Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku w Pomysku Wielkim, po niemiecku Groß Pomeiske, mieszkali pastor i kościelny, a wieś liczyła 39 ognisk (domostw).

Wieś leżała pół mili na wschód-północny wschód od Bytowa, w dolinie nad strumieniem. Obok folwarku mieszkali wtedy dziewięciu gospodarzy, ośmiu zagrodników i kolon pastora; był młyn wodny, karczma i kuźnia, a do wsi należały folwarki Helenenhof nad jeziorem Pipin i Stüdzonken nad jeziorem Jamenz, kolonie Redlitz i Schulzke oraz zagrody Stangooren i Below. Majątek należał wtedy do generała lejtnanta Nicolausa Alexandra von Pomeiske, szefa pułku dragonów.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Pomysku Wielkim, po niemiecku Groß Pomeiske, pastorami byli: Achatius Reich i Krosin, którego imienia Müller nie podaje (o obu pisze, że nie zna ich Steinbrück, a Schmidt-Cartlow wymienia ich bez podania źródła), Martin Collatius, wzmiankowany w 1660 roku jako świadek przy umowie dzierżawy majątku, a od 1701 roku Johann Gottlieb Barnwasser (1701–1723), Laurentius Georg Spies (1724–1763), Martin Gottlieb Böhm (1766–1792), Samuel Thomasius (1792–1810), Friedrich Wilhelm Enderwitz (1810–1853), Albert Kaegler (1853–1877), Ernst Krockow (1878–1882), Heinrich Rudolf Freuer (1882–1884), Alwin Loß (1887–1892) i Otto Villmow (od 1893 roku), który urzędował tu do 1918 roku. Tak brzmi jego nazwisko także w prasie z lat 1899–1918.

W sierpniu 1899 roku pastor Villmow z Pomyska Wielkiego otrzymał ze składek zebranych w synodach Słupsk-Miasto, Słupsk-Stare Miasto i Sławno 150 marek zapomogi na budowę kaplicy. W sierpniu 1912 roku Otto Villmow otrzymał Order Orła Czerwonego IV klasy, a w czerwcu 1918 roku powołano go na pastora w Kłodawie (Kladau) w diecezji Danziger Höhe. W lutym 1919 roku ogłoszono, że parafię trzeba obsadzić natychmiast: pierwsza klasa uposażenia zasadniczego, dobra plebania, nowy kościół, stacja kolejowa w Pomysku i około 1800 dusz; zastępstwo pełnił pastor Fürer z Gr. Nopin w powiecie słupskim, a zgłoszenia przyjmował przedstawiciel patronatu von Puttkamer z Wierszyna (Versin). Książka adresowa powiatu bytowskiego z 1925 roku wymienia w Pomysku Wielkim pastora Waltera.

Inwentarz archiwów z lat 1939–1940 wymienia w archiwum parafialnym metryki od 1725 roku, wokacje duchownych od 1691 oraz kronikę spisaną w 1801 roku przez pastora Samuela Thomasiusa (w inwentarzu: Thomascik), opowiadającą dzieje tutejszego kościoła i jego duchownych „od czasu reformacji Lutra”. Już w latach 1838–1839 księgi parafii w Pomysku i Jasieniu prowadziły osobny spis chrztów i ślubów dla wsi leżących po drugiej stronie granicy, w Prusach Zachodnich; są w nim między innymi dzieci z Golzau, czyli Gołczewa. Odpis tego spisu poświadczył w 1863 roku pastor A. Kaegler.

Po wielokrotnych naprawach budowla zaczęła grozić zawaleniem: zamknięto ją w 1887 roku, a w 1890 zastąpiono obecną. Inwentarz podaje też rzut tego starszego kościoła, stojącego tu w latach 1687–1890. Lemcke zapisał, że z wyposażenia starego kościoła do nowego nie przejęto niczego. Inwentarz z 1938 roku wymienia jednak rzeczy stare i cenne: lipową figurę Maryi z Dzieciątkiem z około 1430 roku, wysokości osiemdziesięciu pięciu centymetrów, przechowywaną wtedy w muzeum w Bytowie; dwa brązowe świeczniki z piętnastego wieku; olejne Ukrzyżowanie na sosnowej desce z pierwszej połowy osiemnastego wieku. Organy o dziewięciu głosach zbudował w 1895 roku Grüneberg ze Szczecina, zastępując instrument Hoffmanna z 1858 roku.

Wisiały tu dwa dzwony brązowe — z 1852 roku od Vossa ze Szczecina i z 1925 od Stoermera z Erfurtu; dzwon z 1584 roku przelał w 1851 roku Bauer z Gdańska, a w 1917 zabrano go na wojnę. Dwór na południe od placu kościelnego, wzniesiony w 1880 roku, był pierwotnie domem wdów po pastorach. ⚠ Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego wydano w 1938 roku, w czasach narodowego socjalizmu; wykorzystano go tu wyłącznie w warstwie inwentarzowej i liczbowej.

Do parafii należało też, aż do erygowania parafii w Sulęczynie w 1865 roku, kilka wsi zachodniopruskich, a do 1911 roku Półczno. Jasień był filią Pomyska — według inwentarza do 1856, a w tymczasowej unii do 1894 roku — a jego właściciel pozostawał kompatronem. Unię rozwiązano dokumentem z 12 listopada 1894 roku, ze skutkiem od 1 grudnia, i Jasień dostał własnego proboszcza. W 1928 roku Łupawsko przeniesiono stąd do parafii w Jasieniu.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał w gminie wiejskiej Groß Pomeiske 485 ewangelików, 7 katolików i 2 innych chrześcijan, a w obwodzie dworskim 259 ewangelików i 11 katolików. Inwentarz zabytków z 1938 roku notuje dla 1905 roku 770 mieszkańców, w tym 113 katolików. Wieś miała na miejscu urząd stanu cywilnego i siedzibę okręgu urzędowego, katolicy zaś podlegali parafii w Bytowie.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1550 dusz. Patronat sprawował właściciel majątku von Schwerdtner z Groß Pomeiske, a pastorem był M. Thimm.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że samodzielną parafię pod wezwaniem Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Pomysku Wielkim erygował biskup koszalińsko-kołobrzeski Ignacy Jeż 2 października 1973 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Johannes Siebke nazywa katolickiego patrona z 1660 roku Hirsch von Pomeiske (tak też inwentarz z 1938 roku przy budowie kościoła w 1687 roku), a Ernst Müller (s. 75) patrona, z którym spierał się Martin Collatius, nazywa Hans Hinsch von Pomeiske. Inwentarz z 1938 roku podaje, że Półczno (Polschen) należało do parafii do 1911 roku; według uzupełnień Müllera (s. 573–574) 1 października 1911 roku do nowej parafii w Półcznie przeniesiono z Pomyska ewangelików z Jellentsch i Gołczewa (Golzau), a ewangelików z samego Półczna i z Lonken — z parafii bytowskiej.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VIII, hasło „Pomysk”; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1088; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 75–77, 573–574; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 200–203 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 187–188; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 75–77 (Groß-Pomeiske); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojewódzka ewidencja zabytków; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1088–1089; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088–1089; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (Sąd Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksiąg metrykalnych, sygn. 9281; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; „Der Reichsbote” (Berlin), 30 sierpnia 1899 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 26 sierpnia 1912 roku, s. 5 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 14 czerwca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 2 lutego 1919 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliches Adreßbuch der Stadt und des Kreises Bütow, Bezirk Köslin”, wyd. 1925, Phönix-Verlag, Königsberg, druk „Bütower Anzeiger”, Bütow, s. 68–78 (część „Kreis Bütow”; kopia cyfrowa Heimatkreis Bütow 2005).