Postołowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Postołowie jest ujęty w gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie pod pozycją 89. Dat założenia i zamknięcia dokumentacja nie podaje. W źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia, czy czynny dziś we wsi cmentarz parafialny jest kontynuacją dawnego ewangelickiego, czy odrębnym obiektem. Karta cmentarza z października 1986 roku ocenia stan cmentarza słowami: „Cmentarz bardzo zdewastowany”. Z dawnego wyposażenia pozostał wtedy jeden krzyż żeliwny z napisem, a najstarszy czytelny nagrobek nosił datę 7 października 1875 roku.

Cmentarz o powierzchni 0,16 hektara leżał na skraju lasu, około dziewięciuset metrów od zabudowań. W 1986 roku starszą część cmentarza otaczało kamienne obwałowanie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród ośmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, liczącej wtedy 2655 ewangelików.

Postołowo — po niemiecku Postelau — leży na południowym skraju Wyżyny Gdańskiej, dziś w gminie Trąbki Wielkie. Spis z 1 grudnia 1885 roku (strony 28–29, pozycja 23) i spis z 1 grudnia 1910 roku (ta sama pozycja) umieszczają wieś w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau). Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje Postelau w powiecie gdańskim ziemskim (Danziger Land-Kreis). W 1910 roku urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy mieściły się w Golmkau.

W Postołowie stał przed Reformacją kościół; jego dzieje opisał ksiądz Jakub Fankidejski. Według Fankidejskiego przed Reformacją wieś należała do parafii w Skarszewach, ale miała własną świątynię, jak się zdaje parafialną, bo dla proboszcza zapisane były cztery włóki. W czasie długoletniego panowania ewangelików w Skarszewach mieszkańcy Postołowa, nakłonieni — jak pisze wizytator — przez tamtejszych predykantów, przyjęli wyznanie luterańskie, a kościółek podupadł całkowicie.

W 1583 roku trzy proboszczowskie włóki leżały odłogiem, czwartą obrabiał niejaki Michał Maciek. Wieś przyłączono później do parafii w Trąbkach.

Urzędowy spis z 1820 roku notuje tu 93 mieszkańców: 34 luteranów i 59 katolików; luteranie należeli do parafii w Sobowidzu (Sobbowitz), katolicy — do parafii w Trąbkach Wielkich (Groß Trampken). Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku miejscowość miała własny okręg szkolny. W 1869 roku z 400 mieszkańców 211 było katolikami, a 189 ewangelikami. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 450 osób — 224 mężczyzn i 226 kobiet, 198 ewangelików i 252 katolików. W tym spisie ewangelików przypisano do dwóch parafii naraz: w Sobowidzu i w Skarszewach. W spisie z 1910 roku ewangelików przypisano do Sobowidza, katolików do Trąbek Wielkich. Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Postelau wśród miejscowości szkolnych parafii w Sobowidzu.

Według Harnocha parafia w Sobowidzu liczyła wtedy około czterech tysięcy dusz i miała dziewięć cmentarzy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sobowidz (Sobbowitz) i podaje tu 121 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 205–206; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Dirschau, s. 28–29, poz. 23; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ostpreußen und Westpreußen”, Neidenburg 1890, hasło Sobbowitz; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 210–211, nr 133; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 20; karta cmentarza w Postołowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54, pozycja 235; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.