Potuły — cmentarz ewangelicki

Potuły, po niemiecku Patull, to mała miejscowość w gminie Stężyca. W dawnym podziale wieś należała do powiatu kartuskiego. Cmentarz ewangelicki leży przy ulicy Rzemieślniczej, na działce numer 57, i figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków gminy Stężyca. Punkt wskazany przez Marka Drzewieckiego — 54,221214 i 18,093918 — wypada około kilometra na północny wschód od środka wsi. Daty założenia ani zamknięcia cmentarza ewidencja nie podaje. Gminny program opieki nad zabytkami z 2014 roku wymienia we wsi „mocno zaniedbany, opuszczony cmentarz” poewangelicki. W programie cmentarz leży na wschód od wsi, przy dawnej drodze do Szymbarka. Opis wsi w serwisie kartuzy.info dodaje, że większość nagrobków jest zniszczona.

W 1284 roku Potuły (Potuli) leżały w ziemi Pirsna, którą książę Mściwój II nadał w Słupsku Gertrudzie, córce Sambora II. Potuły należały od 1311 roku do wójtostwa tczewskiego jako dobra służebne na prawie polskim. Wieś zniszczyła wojna trzynastoletnia i w 1591 roku Patull był pustym majątkiem klasztoru kartuzów, z którego korzystali chłopi z Gollubien. W 1616 roku klasztor osadził tu sześciu niemieckich chłopów ewangelików na 12 włókach, z dziewięcioma latami wolnizny.

W 1634 roku klasztor skarżył starostę kościerskiego o wycięcie w Patull 270 dębów. W 1670 roku było tu pięciu chłopów i karczmarz, a dżuma z 1710 roku zostawiła z sześciu półchłopów i ogrodnika dwóch chłopów i jednego ogrodnika.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Patul jako królewską wieś chłopską, dawniej należącą do klasztoru w Kartuzach, z ośmioma gospodarstwami chłopskimi i dziewięcioma zagrodami chałupniczymi. Notował tu 21 budynków mieszkalnych i 156 mieszkańców, w tym 151 ewangelików i pięciu katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Szymbarku; katolicy — do parafii w Goręczynie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Szymbarku.

Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 158 mieszkańców w 22 domach — 151 ewangelików i siedmiu katolików. Spis z 1 grudnia 1910 roku zastał 220 osób: 193 podały niemiecki jako mowę ojczystą i wszystkie były wyznania ewangelickiego. W spisie z 1910 roku 27 osób podało kaszubski jako mowę ojczystą i wszystkie one były wyznania katolickiego. W 1885 roku, tak samo jak w 1910 roku, ewangelicy z Potuł należeli do parafii w Szymbarku. Siedzibą urzędu stanu cywilnego i obwodu urzędowego był Szymbark.

Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 1921 roku, odnotował 187 mieszkańców, w tym 163 wyznania ewangelickiego. Narodowość niemiecką podały 123 osoby, a polską 64.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 193 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 50–51, poz. 85; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 76; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Stężyca, poz. 16; M. Drzewiecki, fotobaza cmentarzy (punkt „Potuły”); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stężyca na lata 2014–2017, 2014; „Potuły” — opis wsi w serwisie kartuzy.info; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 124, pozycja 313; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 23, 30, 56; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 111; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 78–79, 175; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.