Powałki — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Powałkach zajmuje prostokąt 41 na 100 metrów. Zachowane nagrobki pochodzą z pierwszej połowy XX wieku; grobów jest czternaście, a napis daje się odczytać tylko na jednej tablicy. Według inwentaryzacji Andrzeja Lorbieckiego z 2019 roku jedyna czytelna tablica należy do małżonków Schlichterów: Carla, urodzonego 15 września 1843 roku i zmarłego 18 października 1908 roku, oraz Caroline, urodzonej 20 czerwca 1847 roku i zmarłej 29 marca 1913 roku.

Według Lorbieckiego pogrzeb Caroline Schlichter w 1913 roku był ostatnim pochówkiem na cmentarzu. Z dawnego założenia przetrwały relikty; w 2021 roku teren uporządkował i upamiętnił Gminny Ośrodek Kultury w Chojnicach.

Ksiądz Jakub Fankidejski pisze, że wieś jest starą siedzibą Powalskich, a tutejszy kościół — filię Chojnic, patronatu prywatnego — zburzyli Krzyżacy w 1519 roku. Odbudowano go „w dość obszernych rozmiarach”, ponieważ przez cały czas, kiedy luteranie panowali w Chojnicach — od 1555 do 1616 roku — proboszcz chojnicki mieszkał zwykle w Powałkach, przez co kościół tutejszy stał się parafialnym. Po powrocie proboszcza do miasta w 1616 roku wieś znów była filią i kościół szybko podupadł: wizytator Trebnic zanotował w 1653 roku, że na jego miejscu stała tylko mała kapliczka, sama bliska upadku, w której nie odprawiano nabożeństw.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Powałki należały do Władysława Franciszka Grabowskiego, od 1744 roku do Antona Heinricha von Lehwald-Powalskiego, od 1749 roku do Franza Karla von Weihera, od 1763 roku do jego siostry Sophii Constantii, zamężnej von Somnitz. W wykazie wasali z 1774 roku Powałki figurują wśród dóbr 32-letniego Franza von Somnitza, byłego porucznika pruskiego i majora polskiego, mieszkającego w Charbrowie w ziemi lęborskiej.

W 1777 roku Powałki przeszły na Franza Christopha von Somnitza, syna Sophii Constantii, a w 1778 roku na Jakuba Schur-Lipińskiego.

Pfarrerbuch Müllera notuje, że Christian Aegidius Rotzoll, pastor w Osiekach Lęborskich w latach 1783–1822, urodził się 20 grudnia 1756 roku w „Powalke bei Konitz in Westpreußen”. Według Müllera zmarł on 31 grudnia 1822 roku. W urzędowym podręczniku z 1868 roku Powałki noszą nazwę Powalken.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Powalken jako majątek rycerski. Notował tu dziewięć domów mieszkalnych i 95 mieszkańców, w tym 32 ewangelików i 63 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Chojnicach; dzieci należały do okręgu szkolnego Groß Kladau. Słownik geograficzny nazywa Powałki dobrami rycerskimi oddalonymi o siedem kilometrów od Chojnic i podaje stan z 1867 roku: 100 mieszkańców, w tym 57 katolików i 43 ewangelików. W Chojnicach były parafie, do których należeli katolicy i ewangelicy z Powałek. Tamtejsza parafia ewangelicka prowadziła własne księgi od 1632 roku, a około 1890 roku liczyła 8790 dusz; statystyka Agathona Harnocha wymienia Powałki wśród jej miejscowości szkolnych.

Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku ujął Powałki jako obwód dworski i naliczył w czterdziestu sześciu domach 332 mieszkańców — 157 mężczyzn i 175 kobiet — wśród nich 207 ewangelików i 125 katolików. W tym spisie narodowość niemiecką podało 215 osób, polską 109, inną osiem. Według tego spisu folwark Powałki wraz z leśniczówką Kłodawka liczył 104 osoby, w tym 90 ewangelików i czternastu katolików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W ewidencji konserwatorskiej kwatera figuruje pod pozycją 235 z areałem 0,31 hektara, a wymiary cmentarza podawane są jako 41 na 100 metrów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 169 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VIII, hasło Powałki; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 15, poz. 27; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Konitz, s. 500; Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 329–330; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 258; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 409; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), poz. 235; A. Lorbiecki, „Inwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice (cz. I)”, „Zeszyty Chojnickie” 35 (2019), s. 244–247; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1341 (s. 125); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 46–47; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.