Dziedzictwo › Katalog › Prabuty

Kościół · powiat kwidzyński

Prabuty — kościół ewangelicki

niem. Riesenburg

Rodzaj
kościół (dawny ewangelicki)
Nazwa niemiecka
Riesenburg
Czas budowy
1378–1409; odbudowa 1723
Miejscowość
Prabuty
Dawny powiat
Kreis Rosenberg i. Westpr. (Regierungsbezirk Marienwerder, Provinz Westpreußen)
Powiat dziś
kwidzyński
Po 1945
użytkowany w innym celu
Dziś
Izba Pamiątek

Przy ulicy Zamkowej w Prabutach, po niemiecku Riesenburg, stoi mały kościół zwany polskim — druga, obok wielkiej fary, świątynia ewangelickiego probostwa w mieście. Położenie obiektu podano w przybliżeniu. Urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego prowadzi go jako kościół „polski”, datowany na lata 1378–1409, wiek osiemnasty i rok 1871, pod numerem A-85 z 19 grudnia 1957 roku.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom IX, 1888) mały kościół w Prabutach, po niemiecku Riesenburg, nazywano także bernardyńskim (Bernhardiner albo kleine Kirche), a dawniej kościołem pod zamkiem (Kirche unter dem Schlosse); w 1789 roku odprawiano w nim nabożeństwo polskie, a biskup Jan IV (1480–1501) podarował go karmelitom w Gdańsku.

Agathon Harnoch opisał w 1890 roku budowlę wzniesioną w stylu romańskim, ze smukłą sześcioboczną wieżyczką bez dzwonów na zachodnim szczycie; szczyt wystający ponad dach kościoła był ażurowy i opatrzony wieżyczkami, ołtarz z amboną tworzyły jedną całość, organy miały siedem głosów, a strop i chór pokrywały obrazy. Na jednym końcu stropu widniała łacińska inskrypcja o początkach kultu w tym miejscu, druga zaś, nad ołtarzem i amboną, głosiła, że mała świątynia spłonęła w 1722 roku i została odbudowana rok później kosztem króla Fryderyka Wilhelma I.

W 1871 roku kościółek odnowił pan von Francius z Kaltenhof za 210 talarów. Według łacińskiej inskrypcji na jednym końcu stropu podwaliny pod kult w tym miejscu położyła Regula Bernhardi.

Według Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytków powiatu suskiego z 1906 roku, mały kościół, zwany polskim, stoi poza murem miejskim, przy południowo-zachodnim narożniku miasta; pierwotnie był tylko kaplicą, a kościołem parafialnym gminy wiejskiej stał się dopiero w czasach książęcych. Najpewniej jest to kaplica Mariacka, którą biskup Jan I Mönch (1378–1409) zbudował „in suburbio Castri Resinburg”, czyli na podzamczu; obok założono wtedy cmentarz dla domowników i służby biskupa. Za następnego biskupa, Jana II Rymanna, w 1412 roku ponownie wyraźnie potwierdzono niezależność kaplicy od kościoła parafialnego i jej przynależność do zamku, a w zamian zwolniono proboszcza prabuckiego z czynszu od jednej włóki, nadanej mu przez biskupa Jana I.

Wizytacja z 1576 roku zapisała: „die polnische Kirche ist nottürftig erbauet”, czyli że kościół polski zbudowano ledwie wystarczająco, i poleciła ojcom kościelnym dbać o jego utrzymanie. Według rachunku urzędu prabuckiego z lat 1618–1619 przyłączono do niego cztery włóki kościoła w Wachsmuth, który popadł w ruinę, a polscy ojcowie kościelni kupili w tym samym roku rachunkowym na naprawę 200 cegieł i 400 holenderskich dachówek.

Kościół wypalił się 13 maja 1722 roku. Jest to jedna sala o wymiarach 7,10 na 15,25 metra w świetle, z zakrystią dobudowaną od wschodu w 1723 roku; na stropie z desek namalowano pośrodku Chrystusa z ranami, a w narożnikach ewangelistów. Wśród sprzętów Schmid wymienia cynowy dzban z pokrywą z napisem „Kirchen kan Vor die refermirte Gemein Anno 1727 9 Febriar”, a wśród wyposażenia fary — mosiężny pająk z kulą i dwugłowym orłem, który według napisu podarował kościołowi polskiemu w 1736 roku Georg Contag, dawny ojciec kościelny.

W 1807 roku Francuzi urządzili w obu prabuckich kościołach magazyny siana i słomy. W małym kościele głoszono kazania po polsku; pod koniec dziewiętnastego wieku w obu prabuckich kościołach mówiono tylko po niemiecku. W kościele wielkim obaj duchowni zmieniali się przy ołtarzu, w małym urzędował drugi z nich w te przedpołudnia, w które był wolny. Mathias Eichel był przed 1711 rokiem „polnischer Cantor in Riesenburg”, później duchownym w Dzierzgoniu.

Probostwo prabuckie miało dwie wspólnoty: miejską i wiejską. Duchownymi gminy wiejskiej byli od dawna diakoni, a pierwszym wymienionym z nazwiska jest Benedict Grube, wzmiankowany od 1550 roku. Diakoni prabuccy byli w latach 1579–1812 zarazem duchownymi w Gdakowie, które do tego roku pozostawało filią Prabut; wtedy też diakonat zniesiono, ale wkrótce znów ustanowiono drugiego duchownego. Jednym z diakonów prabuckich był Johann Ernst Boretius, rodem z Nawiad (Aweyden) na Mazurach, w 1754 roku powołany na diakonat w Prabutach i probostwo w Gdakowie; po śmierci poprzednika, również diakona prabuckiego, prowadził dalej księgę chrztów, zgonów i ślubów (EZA, sygn. 7397, Archion 27104, skan 2). Do 1812 roku mały kościół w Prabutach był związany jako filia z Gdakowem, a oba te kościoły pozostawały pod patronatem drugiego duchownego w Prabutach.

Pierwszym duchownym gminy miejskiej był Wawrzyniec Morgenstern (Laurentius Morgenstern) ze Słupska, przysłany do Prus przez doktora Marcina Lutra i ustanowiony przez biskupa pomezańskiego Erharda von Queiss — według Ludwiga Rhesy około 1524 roku, według Harnocha w 1525 roku; w 1543 roku odszedł do Pasłęka. Do 1834 roku naliczono w Prabutach dwudziestu jeden pastorów gminy miejskiej i dwudziestu ośmiu duchownych gminy wiejskiej. Katolicy mieli w mieście własny kościół od 1879 roku.

Franciszek Burchardi (Franciscus Burchardi) pochodził ze śląskiego Lwówka. Autor rękopiśmiennych dopisków w gdańskim spisie duchownych Ephraima Praetoriusa zanotował o nim: „Był słuchaczem Lutra”. Zanim przybył do Gdańska, miał być proboszczem w Prabutach; ustąpił stamtąd w 1554 roku, ponieważ sprzeciwił się sakramentarzom, a w 1572 roku usunięto go w Toruniu z urzędu całkowicie. W Gdańsku, dzięki wstawiennictwu duchowieństwa miejskiego, otrzymał parafię w Cedrach Wielkich i Małych. Zapis dotyczy prabuckiej parafii szesnastego wieku, nie tego budynku. Ludwig Rhesa prowadzi go jako drugiego pastora gminy miejskiej, powołanego w lipcu 1547 roku; w 1560 roku przeszedł na probostwo do Torunia, a zmarł w 1590 roku jako pastor w Cedrach Wielkich.

Według Hermanna Freytaga złożono go w Prabutach z urzędu około 1554 roku jako przeciwnika osjandryzmu.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Prabuty liczyły 4284 mieszkańców: 3588 ewangelików, 527 katolików, 32 innych chrześcijan, 136 Żydów i jedną osobę innego wyznania. W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom wydany w 1888 roku) opisywał Prabuty jako miasto w Pomezanii, w powiecie suskim, 20 kilometrów na wschód od Kwidzyna. Miasto leżało nad rzeką Liwną, po niemiecku Liebe, niedaleko jeziora Dzierzgoń, przy trakcie z Kwidzyna do Susza. Była tu stacja kolei malborsko-mławskiej, urząd pocztowy i sąd okręgowy. W mieście działała cukrownia, która w 1886 roku przerobiła 355 660 cetnarów buraków. Prabuty miały też wodociąg założony między 1726 a 1737 rokiem.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Riesenburg księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1670 roku, konfirmacji od 1823 i wykaz komunikantów od 1870 roku, a dla gminy wiejskiej — księgi chrztów i zgonów od 1719 roku, ślubów od 1753, konfirmacji od 1840 i wykaz komunikantów od 1870 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1670— K 1870— Konf 1823—. Für Riesenburg-Landgemeinde Tf St 1719— Tr 1753— K 1870— Konf 1840—.”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Franciszek Burchardi odszedł z Prabut według dopisku do Praetoriusa w 1554 roku, ponieważ sprzeciwił się sakramentarzom, według Freytaga około 1554 roku jako przeciwnik osjandryzmu, według Rhesy w 1560 roku. Słownik geograficzny (tom IX, 1888) podaje, że mały kościół podarował karmelitom w Gdańsku biskup Jan IV (1480–1501); Bernhard Schmid (1906, s. 191) uważa go natomiast za kaplicę Mariacką zbudowaną przez biskupa Jana I Möncha (1378–1409), której niezależność od fary ponownie potwierdzono w 1412 roku, a o karmelitach w opisie Prabut nie wspomina.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3710 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 5384 dusze. Pastorem był wtedy, od 1903 roku, Paulus Zimmermann, urodzony w 1870 roku, a drugim duchownym (Landpfarrer und Stadtprediger) był od 1892 roku Otto Maey, urodzony w 1865 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Michael Jackstein (1811), Johann Carl Martin Labes (1823), Johann Carl Martin Labes (1831), Franz Theodor Leyde (1832–1836), Carl Rudolf Pfeil (1840), Friedrich Wilhelm Rouselle (1859), Karl Ferdinand Polenske (1886), Otto Hermann Maey (1892), Franz Hammler (1934). Księga zna też 32 wcześniejszych duchownych, najdawniejszego z 1544 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Prabuty”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 527, 528; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Rosenberg, strony 82–83, pozycja 4; Ephraim Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis”, egzemplarz z rękopiśmienną kontynuacją, karta 29; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 527–528; Ludwig Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 240–244; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Prabuty; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 13, nr 201; Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 38, Danzig 1898, s. 83 i 121; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Prabuty”; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026, uchwała nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 57, 75 i 92; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 4, s. 1124; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 710, 859; t. 4, s. 1031, 1081, 1124; t. 5, s. 1354, 1380, 1522; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 190–193; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7397, księga drugiej posady duchownego w Prabutach (gmina wiejska) („Sonstige Verzeichnisse 1754”), karta tytułowa diakona Boretiusa, skan 2, dostęp przez portal Archion (27104).

Fotografie

Dawne widoki

Kościół z czasów krzyżackich (mały kościół ewangelicki, zwany też wiejskim), 1930–1935.
Kościół z czasów krzyżackich (mały kościół ewangelicki, zwany też wiejskim), 1930–1935. · H. Rubin, Dresden — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Adalbert Gundel)
Mały kościół, szczyt wschodni, 1897–1906.
Mały kościół, szczyt wschodni, 1897–1906. · rysunek według pomiarów Bernharda Schmida — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))
Mały kościół, szczyt zachodni, 1897–1906.
Mały kościół, szczyt zachodni, 1897–1906. · rysunek według pomiarów Bernharda Schmida — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))
Mały kościół, rzut, 1904–1923.
Mały kościół, rzut, 1904–1923. · rys. J. Heise, Danzig — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))
Życiorysy duchownych (48)

Krótkie życiorysy opracowane na podstawie księgi pastorów, bez danych rodzinnych. Nazwy mniejszych miejscowości podajemy w pisowni księgi; daty bywają w niej niepewne.

Źródło: „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19).

Położenie: 53,7575° N, 19,1956° E Pokaż w atlasie →

⚠ Pinezka wskazuje miejscowość, nie sam obiekt — położenie przybliżone. (według danych OpenStreetMap)

Źródła

  1. Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. -
  2. Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg
  3. M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908
  4. A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 527, 528
  5. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Prabuty”
  6. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026, uchwała nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 57, 75 i 92
  7. „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76
  8. „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 4, s. 1124
  9. „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 710, 859; t. 4, s. 1031, 1081, 1124; t. 5, s. 1354, 1380, 1522
  10. Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 190–193
  11. Ludwig Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 240–244
  12. Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7397, księga drugiej posady duchownego w Prabutach (gmina wiejska) („Sonstige Verzeichnisse 1754”), karta tytułowa diakona Boretiusa, skan 2, dostęp przez portal Archion (27104)

Metryczka

Identyfikator w atlasie
KOS-0535
Stan weryfikacji
sprawdzony w źródłach
Pewność ustaleń
średnia
Opis powstał z kwerendy źródłowej dla atlasu dziedzictwa ewangelickiego Pomorza. Zawiera wyłącznie fakty potwierdzone w wymienionych źródłach; szczegóły niepewne oznaczono [?]. Uwagi i sprostowania: lukasz@plexisystem.pl.