Kościół · powiat kwidzyński

Prabuty — kościół (fara, obecnie św. Wojciecha; Riesenburg)

niem. Riesenburg

Rodzaj: kościół (dawny ewangelicki)
Nazwa niemiecka: Riesenburg
Czas budowy: 1310–1330
Miejscowość: Prabuty
Dawny powiat: Kreis Rosenberg i. Westpr. (Regierungsbezirk Marienwerder, Provinz Westpreußen)
Powiat dziś: kwidzyński
Po 1945: przejęty przez katolików
Dziś: konkatedra rzymskokatolicka św. Wojciecha

Fara w Prabutach (Riesenburg) powstała w latach 1310–1330; katolicka do 1525 roku, po sekularyzacji Prus przeszła w ręce protestantów i była ewangelicka do 1945 roku. W 1945 roku pożar wypalił wnętrze i zawalił dach; po odbudowie kościół podniesiono w 1992 roku do godności konkatedry diecezji elbląskiej.

Gotycki kościół farny w Prabutach (po niemiecku Riesenburg) stoi przy ulicy Barczewskiego, w mieście, które wyrosło z pogańskiego grodu zdobytego w 1234 roku. Biskup pomezański Albert odbudował gród w 1276 roku i uczynił go swoją rezydencją; Prabuty pozostały nią do 1587 roku. Przy zamku stanęła fara; jej prezbiterium było według Bernharda Schmida gotowe do użytku w 1330 roku, a nawę dobudowano nieco później. Fara była katolicka do 1525 roku; po sekularyzacji Prus przeszła w ręce protestantów i pozostała ewangelicka aż do 1945 roku.

Pierwszym proboszczem miejskiej gminy został w 1525 roku Laurentius Morgenstern, rodem ze Słupska, przysłany tu — jak zgodnie notują Harnoch i Rhesa — przez doktora Lutra i ustanowiony przez biskupa pomezańskiego Erharda von Queiß. Diakoni bywali zarazem duchownymi osobnej gminy wiejskiej, prowadzonej od 1550 roku, w której jako pierwszego duchownego wymieniono Benedicta Grubego. Do 1834 roku przez parafię miejską przeszło dwudziestu jeden duchownych, a przez wiejską — dwudziestu ośmiu.

Parafia liczyła 5234 dusze, a rocznie notowano w niej 205 chrztów, 49 ślubów, 2535 komunikantów i 153 pogrzeby; księgi metrykalne prowadzono od 1670 roku, konfirmacje wpisywano od 1823 roku, a dla gminy wiejskiej prowadzono osobne księgi chrztów i zgonów od 1719 roku, a ślubów od 1753 roku.

Przez prabucką farę przeszedł też człowiek, który Lutra słyszał na własne uszy. Rękopiśmienne dopiski w gdańskim spisie duchownych Ephraima Praetoriusa mówią o nim wprost: „Er ist ein Auditor Lutheri gewesen” — „był słuchaczem Lutra”. Zanim trafił nad Wisłę, był proboszczem w Riesenburgu, czyli właśnie w Prabutach, lecz — jak notuje dopisek — „ponieważ sprzeciwił się sakramentarzom, musiał stamtąd ustąpić w 1554”. W Toruniu w 1572 roku został całkowicie usunięty z urzędu, a służbę dokończył w żuławskiej wsi: dzięki wstawiennictwu gdańskiego ministerium otrzymał parafię w Cedrach Wielkich i Małych.

Nazwisko podaje gdańska praca Hermanna Freytaga o związkach miasta z Wittenbergą: był to Franciszek Burchardi (Franziskus Burchardi) ze śląskiego Lwówka, wpisany do metryki uniwersytetu wittenberskiego 11 sierpnia 1540 roku, w 1547 roku nauczyciel trzech hrabiów Dohnów i w tymże roku proboszcz w Prabutach. Freytag nazywa go bezpośrednim uczniem Lutra i prowadzi jego drogę dalej: przez Malbork do Gdańska, gdzie od 1557 roku służył przy kościele Mariackim, od 30 lipca 1560 do 1572 roku przy kościele Mariackim w Toruniu i zarazem przy tamtejszym gimnazjum, a po wygnaniu z Torunia — w żuławskim Grosszünder, czyli w Cedrach Wielkich. Umarł 6 lipca 1590 roku w Gdańsku, w domu zięcia Michała Coletusa, i spoczął w kościele Mariackim, w którego zakrystii zawieszono jego portret.

Że dom miał w Prabutach, poświadcza syn: Krzysztof wpisał się w Wittenberdze 2 maja 1569 roku jako Riesenburgensis Prutenus, a Rada Gdańska przyznała mu na trzy lata stypendium po pięćdziesiąt talarów rocznie. Spór osjandrystyczny miał w Prabutach swoją kartę: w lutym 1556 roku odbył się tu, zwołany za sprawą księcia meklemburskiego Jana Albrechta, synod mający go zakończyć, a wynik obrad ogłosił potem z gdańskiej ambony ich uczestnik, Johannes Halbbrot z Miśni.

Probostwo miało w mieście dwa kościoły: wielki, zwany niemieckim, i mały, zwany polskim. Obok fary stał w dawnych czasach także kościół zamkowy, czyli biskupi; oba strawił pożar w 1688 roku. Z fary ocalały wtedy tylko zakrystia pod wieżą i leżąca naprzeciw niej komora chrzcielna, obie o mocnych sklepieniach krzyżowych; kamienne mury przetrwały w większej części. Odbudowana świątynia miała pięciobocznie zamknięty chór, nawę i murowaną, wysoką na sto pięćdziesiąt stóp wieżę z blankami i dachem siodłowym, wstawioną w narożnik między nawą a chórem. Miała też trzy dzwony, z których największy przelano w 1725 roku, płaski malowany strop i organy o dwóch manuałach, pedale i — według Harnocha — osiemnastu głosach. Mały kościół polski spłonął w 1722 roku, a odbudowano go rok później kosztem króla Fryderyka Wilhelma I; w 1871 roku odnowił go pan von Francius z Kaltenhof za 210 talarów.

To w nim głoszono kazania po polsku; pod koniec XIX wieku w obu kościołach głoszono je już tylko po niemiecku. W 1807 roku Francuzi urządzili w obu prabuckich kościołach magazyny siana i słomy. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom IX, 1888), powołując się na topografię Goldbecka z 1789 roku, podaje, że luteranie w Prabutach, po niemiecku Riesenburg, odprawiali wówczas nabożeństwa polskie i mieli także polską szkołę miejską.

Według Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytków powiatu suskiego z 1906 roku, w 1330 roku biskup Rudolf i kapituła nadali mieszczanom na uposażenie parafii sześć wolnych włók, w 1342 roku wzmiankowano proboszcza Johannesa z Prabut, a w 1408 roku potwierdzono fundację mszy za zmarłych, ustanowioną pięćdziesiąt lub sześćdziesiąt lat wcześniej. Schmid zestawia prezbiterium fary z prezbiterium katedry w Kwidzynie — niemal ta sama szerokość w świetle, ten sam układ, częściowo te same kształtki — i uważa, że prezbiterium prabuckie, zaczęte nieco później niż kwidzyńskie, było gotowe do użytku w 1330 roku, gdy parafię uposażono sześcioma włókami; nawę dobudowano według niego nieco później.

Wieżę zwieńczoną blankami zalicza do jednej grupy z wieżami w Kwidzynie, Nowem, Brodnicy i Golubiu, dla których takie zakończenie jest znamienne, i dodaje, że około połowy XIV wieku był to zapewne w państwie zakonnym styl panujący. W 1414 roku Polacy wyrządzili kościołowi szkody szacowane na pół tysiąca guldenów; w 1619 roku naprawiano dachy, na co ojcowie kościelni kupili w elektorskiej cegielni urzędu 400 holenderskich dachówek za 3 talary i 12 szelągów.

Według notatki w księdze kościelnej pożar z 1688 roku zniszczył także sklepienie; data 1692 widnieje na chorągiewce małej sygnaturki. W 1807 roku kościół służył też za lazaret, w 1808 roku trzeba go było remontować, a w 1842 roku, jak głosi napis, naprawiono północną kruchtę.

Całe wyposażenie wnętrza pochodziło według Schmida z czasów po pożarze 1688 roku. Ołtarz ufundował 20 grudnia 1692 roku ławnik i witryk Paul Sewieg, a ambonę kazał pomalować i ozdobić w 1707 roku prabucki mieszczanin i kupiec Michel Bludau. Organy zbudowano według napisu na prospekcie w 1707 roku; pozłocił je i pomalował w 1719 roku toruński mieszczanin i malarz Daniel Tiedemann, bezpłatnie, ku pamięci swego dziadka Michaela Unruha, niegdyś przełożonego ławników. Schmid liczy w nich 21 głosów, z których pięć dodano dopiero około połowy XIX wieku, tak że pierwotnie było ich 16. Na balustradach empor zachodnich namalowano olejno osiemnaście scen z dziejów ludu żydowskiego, od Adama do sądu Salomona, Eliasza i Tobiasza, oraz w dziewięciu obrazach życie Chrystusa; na obrazie Ukrzyżowania stoi pod krzyżem sześciu reformatorów, wśród nich Luter, rozpoznawalny po herbie.

Według napisu emporę kazał pomalować 9 grudnia 1706 roku rajca, kamlarz miejski i witryk Christoff Aglester. Na stropie prezbiterium dziewięć okrągłych malowideł przedstawia pośrodku upadek pierwszych ludzi, w narożnikach ewangelistów, a pomiędzy nimi Mojżesza przy płonącym krzewie, sen Jakuba, ofiarę Izaaka i węża miedzianego. Z trzech konfesjonałów najstarszy kazał pomalować w 1700 roku, po śmierci żony, burmistrz Sztumu Petrus Mogge; drugi wykonał w 1706 roku prabucki mieszczanin i stolarz Siebert Benke, trzeci oznaczono „C. B. 1714”.

Na południowej ścianie prezbiterium wisiało epitafium burmistrza Wilhelma Bentouna (1679–1735) i jego żony Cathariny Elisabeth (1690–1736), z gipsowymi popiersiami i alegorycznymi figurami Życia i Śmierci; jedna z płyt nagrobnych nosi napis „Erbbegräbnis der Bentovns vnd Meniken Erben Anno 1716”, inna upamiętnia kupca i wieloletniego rajcę Johannesa Christophorusa Meinkinsa, urodzonego w Królewcu w 1652 roku, zmarłego w 1707 roku. Na wschodniej ścianie nawy wisiał obraz Lutra z łabędziem z 1817 roku, a pod emporą tablica pamiątkowa sztandaru 3. szwadronu 5. Wschodniopruskiego Pułku Kawalerii Landwehry; król przekazał ten sztandar kościołowi na przechowanie w grudniu 1813 roku, zawieszono go 29 stycznia 1814 roku, ale w 1906 roku już go nie było.

Z trzech dzwonów wielki, z 1725 roku, odlał w Gdańsku Michael Wittwerck; dwa chronostychy na płaszczu mówią o pęknięciu starego dzwonu w 1724 roku i przelaniu go w 1725 roku, a w ostatnim dystychu Schmid widział aluzję do tumultu toruńskiego z 1724 roku, przy czym „hiszpański” dzwon miał, jak przypuszczał, oznaczać zakon jezuitów. Drugi dzwon odlał w 1689 roku w Gdańsku Absalon Wittwerck, za archiprezbitera G. Rosenbauma i diakona J. Trojanusa; mały, z tego samego roku, nosi na szyi napis „Soli deo gloria”. Schmid przypomina też, że w 1847 roku prabuckiej farze postawił literacki pomnik Bogumił Goltz w „Księdze dzieciństwa”, gdzie świątynia jest „nie mniej miejscem umarłych niż żywych”.

Cmentarz ewangelicki na północ od miasta wyróżniał się według Schmida pięknym starym drzewostanem. Nad grobem generała porucznika Nikolausa Alexandra von Pomeiske, dziedzica Pomyska Wielkiego (Groß Pomeiske), urodzonego 4 czerwca 1717 roku, zmarłego 20 maja 1785 roku, stała czworoboczna kaplica na czterech filarach, a w niej waza na wysokim piaskowcowym cokole; według napisu na odwrocie pomnik poświęcili oficerowie jego pułku bohaterowi, który był „ostatnim swego rodu z imienia, lecz pierwszym w sławie”. Pułk von Pomeiske, numer 9 dawnej armii, rozwiązano w 1807 roku. Schmid wymienia tam także dwa żeliwne pomniki: pułkownika Heinricha Wilhelma von Bessera, zmarłego 9 kwietnia 1829 roku, zwieńczony antycznym hełmem, oraz radcy sprawiedliwości Poetscha, zmarłego w 1825 roku, z symbolami urzędu sędziowskiego: mieczem, kodeksem i wagą.

Własny kościół katolicki miasto otrzymało dopiero w 1879 roku. Miasto było ewangelickie i takim pozostało: w spisie z 1 grudnia 1885 roku Prabuty liczyły 4284 mieszkańców — 2229 mężczyzn i 2055 kobiet — w 356 domach i 848 gospodarstwach domowych. Ewangelików było 3588, katolików 527, innych chrześcijan 32, a osób wyznania mojżeszowego 136.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny opisywał Prabuty jako miasto w Pomezanii, w powiecie suskim, położone 20 kilometrów na wschód od Kwidzyna, nad rzeką Liwną (Liebe), niedaleko jeziora Dzierzgoń, przy trakcie z Kwidzyna do Susza. W mieście była stacja kolei malborsko-mławskiej, urząd pocztowy i sąd okręgowy. Działała tu cukrownia, która w 1886 roku przerobiła 355 660 cetnarów buraków. Miasto miało też wodociąg, założony między 1726 a 1737 rokiem.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku ołtarz i ambona w wielkim kościele w Prabutach, po niemiecku Riesenburg, były bogato rzeźbione, a organy o dwóch manuałach, pedale i osiemnastu głosach stały przy północnej dłuższej ścianie. Parafia prabucka dzieliła się w 1890 roku na gminę miejską i wiejską — Harnoch podaje dla nich 3226 i 2408 dusz; w mieście działała szkoła realna i wyższa szkoła dla dziewcząt. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 5387 ewangelików; patronem był król, a duszpasterzami byli Karl Polenske (od 1886 roku) i Otto Maey, pastor parafii wiejskiej i duchowny miejski (od 1892 roku).

Prasa dopowiada losy tutejszych duchownych z ostatnich dziesięcioleci XIX wieku i z lat późniejszych. W grudniu 1883 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że pierwsze stanowisko pastora w Prabutach, z patronatu królewskiego, zwolniło się wskutek przejścia dotychczasowego pastora na emeryturę; dochód wynosił 3464 marki i wolne mieszkanie, z czego jednak do końca czerwca 1891 roku trzeba było odprowadzać rocznie 953 marki. W lutym 1884 roku „Norddeutsche allgemeine Zeitung” podała, że to wolne pierwsze stanowisko pastora przy kościele ewangelickim w Prabutach otrzymał dotychczasowy zarządca parafii, pastor Gustav Kolepke z Eydtkuhnen, a w maju 1886 roku „Hannoverscher Kurier” doniósł, że Kolepke, pastor w Prabutach, został mianowany pastorem dywizyjnym 11. Dywizji.

W czerwcu 1890 roku berlińska „Staatsbürger-Zeitung” ogłosiła, że pastor Pfeil w Prabutach otrzymał Order Czerwonego Orła trzeciej klasy z kokardą, a w styczniu 1892 roku „Tägliche Rundschau” odnotowała w rubryce zgonów emerytowanego pastora Karla Rudolfa Pfeila z Prabut. W kwietniu 1903 roku „Berliner Neueste Nachrichten” podały, że pastor Polenske, dotąd w Prabutach, powołany na parafię w Nowym Dworze Gdańskim, został mianowany superintendentem diecezji Danziger Nehrung. W maju 1932 roku „Jeversches Wochenblatt” zapowiedziało, że na 16. zjeździe ruchu Neuland w Eisenach, od 14 do 21 maja 1932 roku, pastor doktor Kuptsch z Prabut wygłosi referat „Der lebendige Christus und die Kirche” („Żywy Chrystus i Kościół”).

W kwietniu 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 5, s. 45), że pierwsze stanowisko pastora w Prabutach, pod patronatem królewskim, zwolniło się po powołaniu pastora Kolepkego na duchownego 11. Dywizji we Wrocławiu. Dawało około 3371 marek dochodu bez mieszkania i około 3708 marek z mieszkaniem, z czego do końca czerwca 1891 roku trzeba było odprowadzać 953 marki rocznie jako opłatę z beneficjum; parafia liczyła około 3400 dusz i miała dwie szkoły z siedmioma nauczycielami, a stanowisko obsadzały władze kościelne. Na następnej stronie (s.

46) pismo odnotowało dar: rentier Eduard Friese z żoną Johanną z domu Warkentien z Elbląga przekazali parafii 12 000 marek na fundację dla zubożałych chrześcijańskich kupców, rzemieślników, przedsiębiorców i mieszczan-rolników albo ich wdów oraz dla niezdolnych do zarobkowania niezamężnych kobiet w wieku ponad 35 lat, utrzymujących się z robótek ręcznych.

W 1945 roku pożar wypalił wnętrze i zawalił dach; ocalała wieża. Jacek Wojtkowski przytacza list biskupa Tomasza Wilczyńskiego z 9 grudnia 1960 roku do konserwatora generalnego: biskup skarżył się, że konserwator generalny po kilku dniach cofnął swoje pozwolenie na zabezpieczenie „starej katedry pomezańskiej w Prabutach”, uzasadniając to tym, że jest to obiekt państwowy. Wojewódzki konserwator zabytków w Olsztynie odpowiedział 22 grudnia 1960 roku, że w latach ubiegłych zabezpieczono wieżę, korpus kościoła jest zabezpieczany przez wstawienie wrót i zamknięcie otworów okiennych, a Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Prabutach, „jako właściwy gospodarz miasta i właściciel zabytku”, otrzymało nakaz zabezpieczenia kościoła.

Świątynię odgruzowano w 1980 roku, mury i dach odbudowano w latach 1981–1982, a w 1982 roku odprawiono w niej pierwszą Mszę; rejestr zabytków województwa pomorskiego zamyka odbudowę datą 1988. W 1983 roku kościół podniesiono do godności kolegiaty pod wezwaniem świętego Wojciecha, a 25 marca 1992 roku — do godności konkatedry diecezji elbląskiej. W urzędowym rejestrze zabytków figuruje pod numerem A/30, wpisany 31 marca 1953 roku jeszcze jako ruina, z adnotacją o decyzji dotyczącej ruiny; mały kościół polski przy ulicy Zamkowej ma osobny numer A-85 z 19 grudnia 1957 roku. Robert Ziemiański wymienia Prabuty wśród miejscowości, które w latach 1962–1972 obsługiwał duszpastersko ksiądz Franciszek Duda z parafii ewangelicko-augsburskiej w Ostródzie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rhesa datuje tę ordynację na około 1524 rok, Harnoch — na 1525. Powód odejścia z Prabut obie relacje podają inaczej: dopisek do Praetoriusa mówi o sprzeciwie wobec sakramentarzy, Freytag — o złożeniu z urzędu jako przeciwnika osjandryzmu. Organy miały według Harnocha (1890, s. 527) osiemnaście głosów, a według Schmida (1906, s. 187) dwadzieścia jeden, z których pięć dodano dopiero około połowy XIX wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3710 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 5384 dusze. Pastorem był wtedy, od 1903 roku, Paulus Zimmermann, urodzony w 1870 roku, a drugim duchownym (Landpfarrer und Stadtprediger) był od 1892 roku Otto Maey, urodzony w 1865 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Michael Jackstein (1811), Johann Carl Martin Labes (1823), Johann Carl Martin Labes (1831), Franz Theodor Leyde (1832–1836), Carl Rudolf Pfeil (1840), Friedrich Wilhelm Rouselle (1859), Karl Ferdinand Polenske (1886), Otto Hermann Maey (1892), Franz Hammler (1934). Księga zna też 32 wcześniejszych duchownych, najdawniejszego z 1544 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Prabuty”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 526–528; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834; Ephraim Praetorius, „Dantziger-Lehrer Gedächtnis”, egzemplarz interfoliowany z rękopiśmienną kontynuacją do 1776 roku, karta 29; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 13, pozycja 201; Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898, s. 70, 83, 119 i 123; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 i innych źródeł urzędowych, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Rosenberg, s. 82, pozycja 4; rejestr zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa, województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026; Prabuty — Wikipedia; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 80; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Prabuty”; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 4, s. 1124; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 710, 859; t. 4, s. 1031, 1081, 1124; t. 5, s. 1354, 1380, 1522; „Der Reichsbote” (Berlin), 25 grudnia 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 24 lutego 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Hannoverscher Kurier”, 12 maja 1886 roku, s. 5 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 23 czerwca 1890 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 28 stycznia 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 22 kwietnia 1903 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Jeversches Wochenblatt”, 4 maja 1932 roku, s. 6 (obraz strony: Landesbibliothek Oldenburg, Deutsches Zeitungsportal); Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 181–194; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 5, s. 45–46 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 197–198; J. Wojtkowski, „Powojenne losy kościoła św. Katarzyny w Braniewie w świetle archiwaliów Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie”, „Studia Ełckie” 14, 2012, s. 319–320.

Fotografie

Dawne widoki

Kościół ewangelicki, stary folusz, młyn garbarski, młyn domowy, 1894–1899. · Fr. Press, Riesenbrg — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Norbert Haack)

Ewangelicki kościół parafialny, układ okien prezbiterium, 1894–1906. · rys. J. Heise, Danzig — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))

Kościół ewangelicki, rzut, 1900–1925. · rys. J. Heise, Danzig — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))

Ewangelicki kościół parafialny, strona południowa około 1870 roku, 1902–1923. · autor nieznany — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))

Ewangelicki kościół parafialny, ościeża, cokół, profile, 1902–1923. · rys. J. Heise, Danzig — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))

Ewangelicki kościół parafialny, konfesjonał z 1700 roku, 1905–1923. · Ratzki, Osterode — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))

Ewangelicki kościół parafialny, 1906–1924. · J. Heise, Danzig — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))

Ewangelicki kościół parafialny, organy, 1907–1924. · Ratzki, Osterode — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 12: Kreis Rosenberg (1906))

Główny kościół ewangelicki, 1912–1916. · F. Grossnick, Riesenburg — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Norbert Haack)

Kościół ewangelicki, akwaforta, 1919–1929. · autor nieznany — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Bruno Mischke)

Widok z wieży ciśnień, panorama z kościołem ewangelickim, 1920–1925. · Robert Wohlfeil, Riesenburg — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Adalbert Gundel)

Kościół ewangelicki, 1920–1930. · autor nieznany — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Bruno Mischke)

Kościół ewangelicki, wnętrze, 1925–1930. · Robert Wohlfeil, Riesenburg — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Norbert Haack)

Rynek z kościołem ewangelickim, 1927–1931. · Graph. Verlagsanstalt, Breslau — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Norbert Haack)

Kościół ewangelicki, wnętrze z ołtarzem i amboną, 1930–1935. · Arthur Stabnau, Riesenburg — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Adalbert Gundel)

Kościół ewangelicki, litografia, 1932–1942. · W. Bauer, Riesenburg — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Bruno Mischke)

Ewangelicki kościół parafialny, od wschodu, 1940–1953. · autor nieznany — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Danzig und das Land an der Weichsel (1953))

Kościół parafialny (fara), 1930–1939. · Staatliche Bildstelle — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Das malerische Ostpreußen, 192 Bilder einer deutschen Landschaft (1940))

Kościół miejski (fara), organy z 1707 roku, 1900–1942. · autor nieznany — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Kreisgemeinschaft Bartenstein)

Duchowni ewangeliccy w Prabutach według Rhesy (1834) oraz listy z 1873 roku i „Amtliche Mittheilungen” (1884–1886) — 49 nazwisk na dwóch posadach, lata 1524–1832; w druku pod hasłem „Riesenburg”; druk nie wskazuje, w którym z dwóch kościołów miasta służyli; dalej lista z lipca 1873 roku (2 nazwiska) i ogłoszenia z lat 1884–1886 (2 nazwiska)

Proboszczowie gminy miejskiej (Stadtgemeinde. Pfarrer)
Laurentius Morgenstern 1524–1543 wysłany przez Lutra ze Stolpe na Pomorzu do Prus; około 1524 roku ordynowany tu na proboszcza przez biskupa pomezańskiego Queißa; przeszedł do Preuß. Holland
M. Franciscus Burchardi 1547–1560, zm. 1590 pochodził z Löwenberg na Śląsku; powołany w lipcu 1547 roku; przeszedł jako proboszcz do Torunia; zmarł jako proboszcz w Großzünder; przy Gdańsku (kościół Mariacki) i przy Großzünder druk podaje inny przebieg: proboszcz w Riesenburg od 1548 roku, złożony z urzędu jako przeciwnik osiandrystów w 1554 albo 1555 roku, w latach 1555–1560 duchowny kościoła Mariackiego w Gdańsku, zm. 1589
Conrad Kuhn 1556–1565 w druku też „Homberger”; pochodził z Allenstein; przeszedł jako proboszcz do Preuß. Holland
Heinrich N. zm. 1564 na urzędzie nazwiska druk nie podaje; zmarł na dżumę, według druku podobno w 1564 roku
Johann Wencelius według druku był tu podobno tylko rok; dat druk nie podaje
Paul Walkmüller 1566–1585 (do śmierci) pochodził z Wittenbergi; w 1579 roku podpisał Formułę zgody
Andreas Zimmermann 1588–1602 (do śmierci) powołany 6 listopada 1588 roku; zmarł na dżumę
Peter Bolduan 1602–1618 (do śmierci) pochodził z Rügenwalde na Pomorzu
Laurentius Kleinschulz 1618–1624 według druku nie wiadomo, czy tu zmarł, czy odszedł; w liście gminy wiejskiej przyszedł w 1618 roku z Soldau i jeszcze w tym samym roku przeszedł do gminy miejskiej; przy Mewe druk podaje: 1618 diakonat w Riesenburg, w latach 1619–1625 tutejszy urząd proboszcza, zm. 1625
David Lehmann od 1624 według druku urzędował tylko rok; nic więcej o nim nie wiadomo
Michael Teschendorff 1625–1641 (do śmierci) urodzony w Królewcu 6 września 1601 roku; wprowadzony w 3. niedzielę Adwentu 1625 roku przez proboszcza z Salfeld; zmarł 22 sierpnia 1641 roku
Johann Kluge 1641–1669 (do śmierci) wcześniej niemiecki diakon w Tilsit; asesor konsystorza pomezańskiego; zmarł 25 marca 1669 roku po jubileuszu urzędu; w druku numer 13 (numeru 12 brak)
Heinrich Julius Hagemann 1669–1680 od 1660 roku proboszcz w Quednau; powołany jako arcyprezbiter (Erzpriester) do Ragnit; w druku również numer 13
George Rosenbaum 1681–1698 wcześniej od 1672 roku proboszcz w Gr. Tromnau; przy Gr. Tromnau i Kl. Tromnau druk pisze, że w 1681 roku został arcyprezbiterem (Erzpriester) w Riesenburg; przy Kl. Tromnau ordynowany w 1672 roku dla Klein Tromnau i Plaute
M. Sigismund Schimmelpfennig 1698–1722 (do śmierci) pochodził z Królewca; wprowadzony przez arcyprezbitera z Preuß. Holland
Johann Christoph Schütte 1722–1737 pochodził z Wollin na Pomorzu; w 1720 roku ordynowany w Berlinie na kapelana wojskowego; wprowadzony w 16. niedzielę po Trójcy 1722 roku; przeszedł jako arcyprezbiter do Pr. Holland
Paul Andreas Schulz 1737–1784 urodzony 3 września 1708 roku w Gr. Salze; w 1732 roku ordynowany w Berlinie na kapelana wojskowego; o dalszych losach druk nie pisze
Johann Christoph Wedeke 1784–1786 wprowadzony przez radcę konsystorza Zachę z Marienwerder
August Wilhelm Moldenhawer 1786–1808 pochodził z Julin na Pomorzu; wcześniej rektor w Straßburg
Ernst Ludwig Richter 1808–1827, zm. 1831 pochodził z Nordenburg; wcześniej 8 lat proboszcz w Gr. Belschwitz; 14 lipca 1824 roku dotknięty udarem, 1 stycznia 1827 roku całkiem złożył urząd, który do jego śmierci 5 maja 1831 roku sprawowano tymczasowo — zdanie w druku urwane („interimistisch verwaltet wurde von”), bez nazwiska zastępcy
Johann Carl Martin Labes od 1831 pochodził z Marienwerder; wcześniej 3 lata proboszcz w Riesenkirch i Riesenwalde i 8¼ roku diakon i proboszcz tutejszej gminy wiejskiej; wprowadzony jako proboszcz miasta w 14. niedzielę po Trójcy (4 września) 1831 roku; w liście gminy wiejskiej powołany na pierwszego duchownego 1 października 1831 roku; druk nie odnotowuje odejścia
Proboszczowie gminy wiejskiej, zarazem diakoni (Landgemeinde. Pfarrer und Diaconen)
Benedict Grube od 1550 duchowny tu w 1550 roku, jeszcze w 1558 roku w urzędzie; dalsze losy nieznane
Ahasverus Galligen od 1558
Mathias Aloper od 1564 w druku też „Fuchs”
Michael Wannowius 1564–1579 według druku podobno do około 1579 roku; w 1579 roku podpisał Formułę zgody
N. Naurinius do 1582 imienia druk nie podaje; przeniesiony gdzie indziej (druk nie podaje dokąd)
George Lindenau 1582–1588 (do śmierci) w 1586 roku z powodu jego choroby zastępował go (Vicarius) stary duchowny Johann Teufel
Jonas Grube od 1594 wcześniej duchowny w Passenheim; według druku był następcą Lindenaua; nie wiadomo, czy tu zmarł, czy odszedł
Jacob Jonas Kloß od 1601 według druku w urzędzie jeszcze w 1615 roku
Laurentius Kleinschultz 1618–1618 wcześniej proboszcz w Soldau; powołany jako proboszcz gminy wiejskiej, jeszcze w tym samym roku przeszedł do gminy miejskiej; tam jako „Kleinschulz”
Matthias Eichler od 1619 wcześniej proboszcz w Geierswalde
Andreas Heidenreich od 1631 według druku prawdopodobnie powołany stąd na proboszcza do Lüneburg
Martin Teschinius 1639–1641, zm. 1665 Czech; ordynowany w Królewcu 3 listopada 1639 roku; przeszedł jako duchowny do Malborka i tam zmarł
Christoph Cholewius od 1642 według druku prawdopodobnie przeniesiony stąd do Bischofswerder; przy Bischofswerder („Cholevius”): powołany tam w 1648 roku, zmarł tam na dżumę w 1660 roku
Johann Oye 1646–1647 pochodził z Graudenz; przeszedł do Belschwitz; przy Belschwitz druk pisze, że opuścił je w 1653 roku, by wrócić do Riesenburg, a przy Stuhm, że był w Riesenburg „deutscher und polnischer Prediger” i opuścił Belschwitz w 1652 roku
Johann Malina 1647–1650 pochodził z Creutzburg na Śląsku; przeszedł jako proboszcz do Christburg
Johann Oye 1652–1661 po raz drugi; przeszedł do Rosenberg; przy Rosenberg druk podaje, że był diakonem w Riesenburg od 1653 roku
Johann Malendorf 1660–1671 urodzony w Riesenburg; przeszedł jako proboszcz do Garnsee; przy Garnsee „Mahlendorff”, zm. 1682; przy Mewe druk podaje przyjście do Riesenburg w „1771” roku (tak w druku) i śmierć w 1680 roku
Johann Trojan od 1671 do śmierci pochodził z Neidenburg; zmarł tutaj (roku druk nie podaje)
Johann Nadebohr 1694–1707 pochodził z Bartenstein; od 1693 roku tutejszy rektor; przeszedł jako proboszcz do Neidenburg
Johann Albert Zimmermann 1708–1719, zm. 1735 od 1700 roku tutejszy rektor; przeszedł do Graudenz i tam zmarł
M. Michael Dembowius 1719–1754 (do śmierci) urodzony w Angerburg w 1690 roku; magister filozofii w Królewcu (11 listopada 1717 roku); powołany w listopadzie 1719 roku; zmarł 12 maja 1754 roku
Johann Ernst Boretius 1754–1790 (do śmierci) urodzony w Aweiden 17 marca 1721 roku; od 1747 roku rektor w Freistadt; zmarł 4 lipca 1790 roku
Thomas Pollnau 1790–1793, zm. 1797 przeszedł jako drugi duchowny do Malborka; przy Malborku druk nazywa go w Riesenburg kapelanem („1790 Kaplan in Riesenburg”) i podaje śmierć 22 czerwca 1797 roku
Johann Jacob Erdmann 1793–1810 przeszedł jako proboszcz do Altfelde; przy Altfelde druk podaje, że duchownym w Riesenburg został w 1798 roku (wprowadzony w Altfelde 5 sierpnia 1810 roku)
Joh. Michael Jackstein 1811–1812 przeszedł jako proboszcz i superintendent do Bischofswerder; przy Belschwitz druk pisze, że w 1811 roku został „Diakonus in Riesenburg und Pfarrer in Dakau”
Johann Carl Christian Kriese 1814–1821 wcześniej duchowny w kilku miejscach, ostatnio w Riesenkirch; w latach 1812–1814 posada nieobsadzona, sprawował ją proboszcz miejski Ernst Ludwig Richter; przeszedł jako proboszcz do Stargard — w tekście głównym w 1823 roku, w Verbesserungen und Zusätze poprawione na 1821; przy Riesenkirch „Johann Carl Christoph Kriese” (w erracie poprawione na „Carl Christian Kriese”); według Nachtrag w 1834 roku superintendent nowej diecezji stargardzkiej
Carl Martin Labes 1823–1831 wcześniej proboszcz w Riesenkirch (przy Riesenkirch: w latach 1820–1823); 1 października 1831 roku powołany przy tym samym kościele na pierwszego duchownego (proboszcza gminy miejskiej); tu urodzony 19 listopada 1795 roku, w liście miejskiej 18 listopada 1794 roku — rozbieżność odnotowana w Verbesserungen
Franz Leyde 1832–1835 urodzony w Królewcu 2 czerwca 1804 roku; ordynowany w Królewcu 10 kwietnia 1829 roku przez arcybiskupa Borowskiego; wcześniej pomocniczy duchowny i dyrektor szkoły w Braunsberg; urząd objął 8 kwietnia 1832 roku; według Verbesserungen und Zusätze w 1835 roku przeszedł do Christburg (wprowadzony tam 5 kwietnia 1835 roku); w druku numer „28”
Lista duchownych z lipca 1873 roku, hasło „Riesenburg”
Friedrich Wilhelm Rousselle rok urodzenia 1813, ordynacji 1844, objęcia obecnego urzędu 1859
Carl Rudolf Pfeil rok urodzenia 1809, ordynacji 1840, objęcia obecnego urzędu 1840
„Amtliche Mittheilungen” konsystorza w Królewcu, 1884–1886 (powołania, wakaty, zgony)
Gustav Adolf Kolepke 1884 nr 1, s. 7: pierwsza posada (erste Pfarrstelle); dotąd zarządca parafii (Pfarrverweser) w Eydtkuhnen; 1886 nr 5, s. 45: posada wolna po powołaniu go na pastora 11. dywizji (VI Korpus) we Wrocławiu
Karl Ferdinand Polenske 1886 nr 17, s. 124: pierwsza posada duchownego (erste Predigerstelle); dotąd zarządca parafii (Pfarrverweser)

Imiona i nazwiska w pisowni druku; lata objęcia i opuszczenia urzędu według źródła.

Źródło: L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Królewiec 1834, s. 240–243; lista duchownych z 1873 r. (dodatek do „Amtliche Mittheilungen”, w przepisie ahnen-spuren.de), s. 18; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen”, Królewiec 1884–1886: 1884 nr 1, s. 7; 1886 nr 5, s. 45; nr 17, s. 124 (ten numer pod tytułem „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinz Ostpreußen”).

Życiorysy duchownych (48)

N. Heinrich zm. 1564
Zmarł w Prabutach 1564 w czasie zarazy. Być może tożsamy z Alexim Heinrichem, wpisanym na uniwersytet w Królewcu w 1544. Służba: pastor w Prabutach. (t. 3, s. 757)
Franz Burchardi zm. 1590
Urodzony w Löwenberg na Śląsku, zmarł w Gdańsku 6.7.1590, pochowany w kościele Mariackim. Studia: Wittenberga 1540, słuchacz Lutra. Był nauczycielem braci Achatiusa, Friedricha i Heinricha v. Dohna. Służba: w lipcu 1547 powołany na pastora w Prabutach; 1554 lub 1555 usunięty z urzędu i za nieposłuszeństwo wydalony z kraju; 1555–1560 pastor przy St. Marien w Gdańsku, 1560 usunięty z urzędu i wydalony; od końca lipca 1560 pastor przy St. Marien w Toruniu, od 1568 równocześnie wykładowca w gimnazjum; 1572 urlopowany; potem mieszkał w Gr. Zünder, być może od 1575 pastor tamże. W 1548 zaprzestał wystawiania monstrancji. Uczestniczył w synodach w Osterode (1553) i Saalfeld (1554). Przywódca ścisłego luteranizmu w Prusach polskich. Jego portret wisi w kościele Mariackim w Gdańsku. (t. 1, s. 269)
Benedict Grube
Pochodził z Neidenburg. Studia: Królewiec 1549 (zapisany jako Gruben). Służba: 1550 pastor i diakon w Prabutach (parafia wiejska), jeszcze w 1558. (t. 2, s. 659)
Conrad Kuhn ur. 1556
Urodzony w Olsztynie. Służba: 1556 pastor w Prabutach; 1565 pastor w Pr. Holland, zarazem archiprezbiter do 1567. (t. 3, s. 1019)
Ahasverus Galligen
Służba: od 1558 diakon w Prabutach i Dackau, być może do 1564. (t. 2, s. 550)
Mathias Alopex ur. 1544
Urodzony w Grudziądzu. Studia: Królewiec 1544 (zapisany jako Fuchs) i 1551, Frankfurt nad Odrą 1562. Służba: 1564 diakon niemiecki i duchowny polski w Prabutach i Dakau. W 1579 wymieniony jest jego następca. (t. 1, s. 20)
Johann Wencelius zm. 1578
Pochodził zapewne ze Śląska, zmarł w Toruniu 4.3.1578. Studia: być może Królewiec 1544/1545. Służba: pastor w Prabutach i Dakau, gdzie w 1565 wprowadził nową ordynację kościelną w gminie niemieckiej i polskiej, podobno był tam tylko rok; 16.12.1566 powołany na pierwszego duchownego przy St. Jacob na Nowym Mieście w Toruniu. 10.2.1577 doznał udaru na ambonie, lecz wyzdrowiał. (t. 7, s. 1956)
Paul Walckmüller zm. 1588
Pochodził z Wittenbergi, zmarł w Prabutach w 1588 (według L. Rhesy, 1834, s. 240, i H. Freytaga, 1898, s. 107: w 1585 roku). Studia: Wittenberga 1559, Królewiec 1563. Służba: 1566–1585 pastor w Prabutach i Dakau. W 1579 podpisał Formułę zgody. (t. 7, s. 1907)
Jonas Grube
Służba: diakon w Passenheim; 1574 diakon w Prabutach; 1594 diakon w Passenheim, jeszcze tego roku pastor tamże. Według Rhesy w 1594 przeszedł z Passenheim do parafii wiejskiej w Prabutach. Dalsze losy nieznane; następca w urzędzie od 1601. (t. 2, s. 661)
Michael Wannovius zm. 1606
Zmarł najpóźniej w 1606. Studia: Królewiec 1571 (zapisany jako Wainouius). Służba: 1579 diakon w Prabutach i pastor w Dakau; 1594 drugi polski duchowny w Mewe. W 1579 podpisał Formułę zgody. W 1600 kupił w Mewe pusty plac i dokonał zamiany domu. (t. 7, s. 1919)
George Lindenau zm. 1588
Zmarł w Prabutach w 1588. Służba: 1582 diakon w Prabutach. W 1586 z powodu jego choroby urząd sprawował jako wikariusz stary duchowny Johann Teufel. W 1579 podpisał Formułę zgody; miejsce nieznane. (t. 4, s. 1093)
Andreas Zimmermann zm. 1602
Pochodził z Ingelheim, zmarł w Prabutach 1602 w czasie zarazy. Studia: Królewiec 1583. Służba: 6.11.1588 powołany na pastora w Prabutach. (t. 7, s. 2046)
Jacob Jonas Kloss
Służba: 1601 diakon w Prabutach, jeszcze po 1615 tamże. (t. 3, s. 952)
Laurentius Kleinschultz zm. 1625
Pochodził ze Śląska, zmarł w Prabutach w 1625. Służba: 1597 pastor w Geierswalde; przed 31.6.1600 (tak w księdze, czerwiec ma 30 dni) pastor w Mewe; jeszcze tego roku w Neidenburg, gdzie w 1616 nabył ogród obciążony czynszem; 1617 diakon w Soldau, jeszcze tego roku diakon w Prabutach; 1619 pastor i archiprezbiter tamże. (t. 3, s. 947)
Matthias Eichler
Pochodził z Soldau. Studia: Królewiec 1596. Służba: 1609 pastor w Geierswalde; od 1619 diakon w Prabutach i Dackau, być może do 1631. (t. 2, s. 433)
David Lehmann 1591–1625
Urodzony w Berlinie, być może w 1591, zmarł w Prabutach 1625 w czasie zarazy. Studia: Królewiec 1614. Służba: 1624 pastor w Prabutach i Dackau. (t. 4, s. 1062)
Michael Teschendorf 1601–1641
Urodzony w Królewcu 6.9.1601, zmarł w Prabutach 22.8.1641. Służba: 1625 pastor w Prabutach i Dakau, także archiprezbiter w Prabutach. (t. 7, s. 1816)
Andreas Heidenreich 1606–1676
Pochodził z Lyck, urodzony w drugiej połowie 1606, zmarł w Leunenburg 1676. Studia: Królewiec 1622 i 1664. Służba: 1631 duchowny wiejski i diakon w Prabutach; zapewne w maju 1639 powołany na pastora do Leunenburg, gdzie był jeszcze w 1663; w 1668 żył jeszcze w stanie spoczynku. (t. 3, s. 747)
Martin Teschinius I. zm. 1656
Pochodził z Czech, zmarł w Malborku w 1656 (lub 1655). Ordynacja w Królewcu 3.11.1639. Służba: 1639 pastor wiejski i diakon w Prabutach; 1641 polski duchowny w Malborku. Sprzyjał wyznaniu reformowanemu. (t. 7, s. 1817)
Christoph Cholevius zm. 1660
Zmarł w Bischofswerder w 1660 w czasie zarazy. Służba: od 1642 diakon w Prabutach; 1648–1660 w Bischofswerder. Do Bischofswerder przeszedł, bo nie mógł porozumieć się z archiprezbiterem i pastorem Johannesem Kluge. (t. 1, s. 289)
Johann Oye zm. 1677
Urodzony w Grudziądzu, zmarł w Rosenberg 13.12.1677. Studia: Królewiec 1634. Służba: 1642 pastor w Sztumie; 1646/47 diakon w Prabutach; 1647–1652 pastor w Belschwitz; 1652–1661 diakon w Prabutach; 1661 pastor w Rosenberg. (t. 5, s. 1315)
Johann Malina zm. 1672
Urodzony w Kreuzburg na Śląsku, zmarł w Tilsit 24.11.1672. Studia: Królewiec 1645. Ordynacja 26.3.1648. Służba: 1647 (lub 1648) diakon w Prabutach; 1650 duchowny w Christburg; 1651 pastor w Freistadt, gdzie z powodu swojej gorliwości był mocno prześladowany i oskarżony o cudzołóstwo; w lipcu 1653 usunięty z urzędu; 1653–1656 (lub 1655) pastor w Wilnie, skąd wypędziły go wojska moskiewskie; potem dwa lata na wygnaniu w Królewcu; 1658 pastor i archiprezbiter przy kościele niemieckim w Tilsit. Gdy w czerwcu 1653 opuścił już Freistadt, uderzył tam piorun i spłonęły kościół oraz miasto. W 1654 otrzymał od księcia Radziwiłła patent superintendenta wszystkich kościołów wyznania augsburskiego na Litwie. W Tilsit wygłaszał kazania, które także drukowano. Był dziedzicem Jägenfeld. W 1671 wydał polski śpiewnik. (t. 4, s. 1130)
Heinrich Julius Hagemann 1628–1700
Urodzony w Aschersleben 6.3.1628, zmarł w Ragnit 29.6.1700, pochowany 7.9.1700. Szkoły: Hanower, Oldenburg, Halle. Studia: Helmstedt, Królewiec 1652. Służba: od 1657 kapelan wojskowy w pułku Göttina; od lata 1660 pastor w Quednau; 1667–1680 pastor i archiprezbiter w Prabutach; 1680 powołany na archiprezbitera do Ragnit. Elektor Fryderyk Wilhelm nadał mu 25.10.1663 cztery opuszczone łany we wsi Quednau, a 25.7.1669 dalsze dwa łany i dwa haki; z tego powstał późniejszy majątek Quednau. (t. 3, s. 696)
Johann Martin Trojan zm. 1693
Pochodził z Neidenburg, zmarł w Prabutach 12.9.1693. Studia: Królewiec 1657. Służba: 1671 pastor parafii wiejskiej w Prabutach i diakon tamże; był tam jeszcze w 1690. (t. 7, s. 1857)
George Rosenbaum zm. 1698
Urodzony być może w Christburg, zmarł w Prabutach w 1698. Studia: Królewiec 1662 i 1668. Ordynacja w Saalfeld 20.4.1672. Służba: 1672 pastor w Kl. Tromnau i Plauth; 1675 pastor w Gr. Tromnau; 1681–1698 archiprezbiter w Prabutach. (t. 5, s. 1509)
Johann Nadeborn 1662–1720
Urodzony w Bartenstein w 1662, zmarł w Neidenburg 15.11.1720. Studia: Królewiec 1680. Służba: 1693 rektor w Prabutach; 1694 diakon tamże; 1707 pastor w Neidenburg. Wydał spis duchownych Galindii „Presbyterologia pastorum in Galindia” (w księdze błędnie „Presbyterolocgica”). (t. 4, s. 1245)
Sigismund Schimmelpfennig zm. 1722
Zmarł w Prabutach 12.8.1722 (w księdze dopisany znak zapytania). Studia: Królewiec 1681 (jako pochodzący z Schaaken), magister w Królewcu 26.4.1696. Ordynacja 7.9.1698. Służba: 1698 pastor i archiprezbiter w Prabutach; 1704 asesor nadzwyczajny konsystorza pomezańskiego. Według księgi bardzo ceniony przez przełożone władze. (t. 6, s. 1587)
Johann Albert Zimmermann zm. 1735
Urodzony w Prabutach, zmarł w Grudziądzu w 1735. Studia: Królewiec 1698. Służba: 1700 rektor w Prabutach; 1708 diakon w Prabutach; 1719 powołany na duchownego do Grudziądza. 5.8.1719 burmistrz, rada i sądy Grudziądza wystąpili z prośbą o zwolnienie go z urzędu w Prabutach i zgodę na przyjęcie powołania. (t. 7, s. 2048)
Michael Dembovius 1690–1754
Urodzony w Angerburg 1690, zmarł w Prabutach 12.5.1754. Studia: Królewiec 1711 (zapisany jako Dembovski); 11.11.1717 magister filozofii w Królewcu. Służba: od listopada 1719 diakon w Prabutach i w Dakau. (t. 2, s. 363)
Johann Christoph Schütte zm. 1742
Pochodził z Wollin, zmarł w Pr. Holland 13.12.1742, pochowany 27.12. w kościele miejskim. Ordynacja w Berlinie 15.12.1720. Służba: kapelan wojskowy w pułku kawalerii v. Schlippenbacha (pułk kirasjerów nr 1); 1722 pastor i archiprezbiter w Prabutach; 1737 archiprezbiter w Pr. Holland; 1732–1742 asesor konsystorza pomezańskiego w Pr. Holland (w źródle ze znakiem zapytania). (t. 6, s. 1633)
Paul Andreas Schultze ur. 1708
Urodzony w Gr. Salze koło Magdeburga 3.9.1708. Ordynacja 10.4.1732. Służba: kapelan wojskowy w holsztyńskim pułku piechoty (nr 11); 1737 pastor w Prabutach. (t. 6, s. 1650)
August Wilhelm Moldenhauer ur. 1778
Urodzony być może w Domnau. Studia: Królewiec 1778. Służba: rektor w Strasburg; 1786–1808 pastor i archiprezbiter w Prabutach. (t. 4, s. 1210)
Thomas Pollnau zm. 1797
Urodzony w Liebenau koło Mewe, zmarł w Malborku 22.6.1797. Szkoła: Gdańsk. Studia: Królewiec 1784, teologia. Służba: 1788 konrektor w Mewe; 1790 diakon w Prabutach; 1793 duchowny polsko-niemiecki w Malborku. Był ostatnim polskim duchownym w Malborku. (t. 5, s. 1382)
Johann Jacob Erdmann 1766–1820
Urodzony w Rauden 1.3.1766, zmarł w Altfelde (Prusy Zachodnie) 13.5.1820. Studia: Królewiec 1785. Służba: rektor w Mewe; 1793 diakon w Prabutach; od 5.8.1810 pastor w Altfelde. (t. 2, s. 453)
Johann Michael Jackstein 1777–1846
Urodzony w Freystadt 25.12.1777, zmarł być może w 1846. Studia: 1794. Ordynacja w Kwidzynie 10.8.1809. Służba: 1800 rektor szkoły w Freystadt; 1809 pastor w Kl. Tromnau i Plauth; 1811 diakon w Prabutach i pastor w Dakau; 6.7.1812 pastor i superintendent w Bischofswerder. (t. 3, s. 859)
Johann Carl Martin Labes 1795–1859
Urodzony w Kwidzynie 19.11.1795, zmarł w Prabutach w 1859. Szkoła: Kwidzyn. Brał udział w wojnach wyzwoleńczych. Studia: Królewiec 1814, teologia. Służba: 1820–1823 pastor w Riesenkirch i Riesenwalde; 1823 diakon i pastor parafii wiejskiej w Prabutach; od 1824 zarządzał także pierwszą parafią; 1831 pastor w Prabutach. (t. 4, s. 1031)
Franz Theodor Leyde 1804–1854
Urodzony w Królewcu 2.6.1804 (lub 1805), zmarł w Chełmnie 9.2.1854. Studia: Królewiec 1824. W latach 1.10.1825–31.10.1828 nauczyciel pomocniczy w Altstädter Gymnasium w Królewcu. Ordynacja. Służba: 10.4.1829 duchowny pomocniczy w Braunsberg, zarazem inspektor zakładu wychowawczego Seeligera i dyrektor wyższej szkoły dla dziewcząt tamże; 8.4.1832–1836 pastor wiejski i diakon w Prabutach; 1835 (data niepewna)–1846 pastor w Christburg; potem pastor w Chełmnie. (t. 4, s. 1081)
Carl Rudolf Pfeil 1809–1892
Urodzony w Prabutach 1809, zmarł tamże 17.1.1892. Studia: Królewiec 1832/1833. Ordynacja 1840. Służba: 1840 drugi pastor w Prabutach. W 1890 obchodził 50-lecie służby. (t. 5, s. 1354)
Friedrich Wilhelm Rouselle 1813–1883
Urodzony w Kętrzynie 13.10.1813, zmarł w Prabutach 1.8.1883. Szkoła: Kętrzyn. Studia: Królewiec 1833/34. Ordynacja 1844. Służba: od 1844 duchowny pomocniczy w Królewcu, tegoż roku także duchowny więzienia śledczego (Inquisitoriat); od 1848 adiunkt w Eichholz; od 1859 pierwszy pastor w Prabutach; 1.7.1883 stan spoczynku. (t. 5, s. 1522)
Gustav Adolf Kollepke ur. 1858
Urodzony w Johannisburg 25.4.1858. Szkoła: Kętrzyn. Studia: Królewiec. Ordynacja w Królewcu 10.6.1883. Służba: administrator parafii w Eydtkuhnen; 1883 pierwszy pastor w Prabutach, od 1884 także duszpasterz wojskowy tamże; 1886 pastor dywizyjny 11. Dywizji we Wrocławiu; 1896 naczelny pastor wojskowy V Korpusu w Poznaniu; 1901 to samo przy VI Korpusie we Wrocławiu; 1902 radca konsystorski; 1906 pastor w Sonnenburg (Brandenburgia); 1.7.1914 stan spoczynku. Podporucznik w stanie spoczynku. (t. 3, s. 972)
Karl Ferdinand Polenske 1860–1931
Urodzony w Hammerstein 15.6.1860, zmarł w Sopocie 12.10.1931. Ordynacja w Królewcu 19.4.1886. Służba: rektor w Prabutach; 1886 duchowny pomocniczy w Hammerstein; 1886 pierwszy pastor w Prabutach; od 1887 także opieka duszpasterska nad wojskiem tamże; 1.3.1903 pastor w Tiegenhof, tego samego roku superintendent diecezji Gdańsk-Nehrung; 1.1.1929 stan spoczynku. (t. 5, s. 1380)
Otto Hermann Maey 1865–1927
Urodzony w Kwidzynie 29.1.1865, zmarł w Prabutach 22.2.1927. Szkoła: Kwidzyn. Ordynacja w Gdańsku 7.8.1891. Służba: 1891 wikariusz parafialny w Hütte; 6.12.1892 drugi pastor w Prabutach. (t. 4, s. 1124)
Franz Hammler 1899–1945
Urodzony w Schönwerder (powiat Schlochau) 8.1.1899, zmarł w 1945 w Rosji. Od 1923 kandydat w seminarium duchownym w Carlshof. Ordynacja 5.4.1925. Służba: duchowny pomocniczy w Juwendt; 1.12.1925 pastor w Kumilsko; 15.8.1934 pastor parafii miejskiej w Prabutach. (t. 3, s. 710)
Johann Gotthilf Tiefenbach 1808–1876
Pochodził z Elbląga, urodzony w 1808, zmarł w Sztumie 29.1.1876 po 40 latach służby. Studia: Królewiec 1829, filologia i teologia. Ordynacja 1836. Służba: 1836 drugi duchowny w Prabutach; na początku czerwca 1839 pastor w Sztumie i Klezewko. (t. 7, s. 1835)
Johann Mahlendorf zm. 1682
Urodzony w Kallies (Neumark) według matrykuły uniwersyteckiej, według innych w Riesenburg (Rh.); zmarł w Garnsee w 1682. Studia: Królewiec 1625. Służba: pastor w Rauden; 1640–1654 pastor w Mewe, w 1645 uczestniczył w kolokwium w Toruniu; w marcu 1654 musiał złożyć urząd i przez pewien czas przebywał w okolicy; 1660 niemiecki diakon i polski pastor w Prabutach i Dackau; 1671 pastor w Garnsee. (t. 4, s. 1125)
Johannes Ernst Boretius 1721–1790
Urodzony w Aweiden 17.3.1721, zmarł w Prabutach 4.7.1790. Szkoła: Królewiec (Kneiphof). Studia: Królewiec 1742. Ordynacja 26.7.1754. Służba: 1745 jako kandydat pomocnik pastora Michaela Hampusa w Gr. Tromnau; 1747 rektor w Freistadt (Prusy Zachodnie); 1754 diakon w Prabutach i w Dakau. (t. 1, s. 193)
Julius Kuptsch 1882–1962
Urodzony w Sofikalen w Rosji 25.2.1882, zmarł w 1962. Ordynacja 16.5.1920. Służba: 1922 pastor w Gr. Lenkeningken; 1.2.1928 drugi pastor w Prabutach (parafia wiejska). Napisał „Der wirkliche Christus”. Od 1945 w Lüneburg. (t. 3, s. 1024)
Laurentius Benedict Morgenstern zm. 1547
Zmarł w Pr. Holland w 1547; 15.1.1548 starosta zawiadomił księcia o jego śmierci. Służba: wysłany przez Lutra ze Słupska do Prus, w lipcu 1524 zabrany przez Sperata; ordynowany przez biskupa pomezańskiego na pastora w Prabutach; 1541 być może archiprezbiter w Kwidzynie; 1543 pastor i archiprezbiter w Pr. Holland. (t. 4, s. 1216)

Krótkie życiorysy opracowane na podstawie księgi pastorów, bez danych rodzinnych. Nazwy mniejszych miejscowości podajemy w pisowni księgi; daty bywają w niej niepewne.

Źródło: „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19).

Położenie: 53,7560° N, 19,2044° E Pokaż w atlasie →

Pinezka wskazuje obiekt. (według danych OpenStreetMap)

Źródła

Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku
Konkatedra pw. św. Wojciecha — prabuty.pl
Wikipedia, wydanie angielskie (en.wikipedia.org), hasło „Prabuty”
Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg
L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834
Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 VI 2026, powiat kwidzyński, gmina Prabuty
A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 527, 528
„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Prabuty”
„Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76
„Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 4, s. 1124
„Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 710, 859; t. 4, s. 1031, 1081, 1124; t. 5, s. 1354, 1380, 1522
„Der Reichsbote” (Berlin), 25 grudnia 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 24 lutego 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Hannoverscher Kurier”, 12 maja 1886 roku, s. 5 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal)
„Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 23 czerwca 1890 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Tägliche Rundschau” (Berlin), 28 stycznia 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Berliner Neueste Nachrichten”, 22 kwietnia 1903 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Jeversches Wochenblatt”, 4 maja 1932 roku, s. 6 (obraz strony: Landesbibliothek Oldenburg, Deutsches Zeitungsportal)
Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 181–194
J. Wojtkowski, „Powojenne losy kościoła św. Katarzyny w Braniewie w świetle archiwaliów Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie”, „Studia Ełckie” 14, 2012, s. 319–320
„Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 5, s. 45–46 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)
Lista duchownych z 1873 roku („Nachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preußen. Im Juli 1873”), dodatek do „Amtliche Mittheilungen” konsystorza w Królewcu, według przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 18
„Amtliche Mitteilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)
„Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinz Ostpreußen” (Königsberg), 1886, nr 17, s. 124 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)

Metryczka

Identyfikator w atlasie: KOS-0048
Stan weryfikacji: sprawdzony w źródłach
Pewność ustaleń: wysoka

Opis powstał z kwerendy źródłowej dla atlasu dziedzictwa ewangelickiego Pomorza. Zawiera wyłącznie fakty potwierdzone w wymienionych źródłach; szczegóły niepewne oznaczono [?]. Uwagi i sprostowania: lukasz@plexisystem.pl.