Pręgowo Dolne — cmentarz ewangelicki

Pręgowo Dolne, po niemiecku Nieder Prangenau, leży na Wyżynie Gdańskiej, w dzisiejszej gminie Kolbudy. Wieś Pręgowo do 1920 roku należała do pruskiego powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus), w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska (Landkreis Danziger Höhe), a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Z cmentarza w Pręgowie Dolnym zachował się ceglany mur z osiemnastego i z drugiej połowy dziewiętnastego wieku, a mogiły odnowiła gmina. Nekropolia mieści zbiorową mogiłę 41 więźniów obozu Stutthof i jest utrzymywana jako miejsce pamięci.

Wieś z kościołem uposażonym w ziemię wymieniono w dokumentach w 1323 roku, na granicy Czapielska i Bielkowa. W szesnastym wieku należała do klasztoru brygidek w Gdańsku. Theodor Hirsch zaznacza, że nie zachował się żaden ślad nabycia wsi przez klasztor, i przypuszcza, że brygidki weszły w jej posiadanie za panowania zakonu krzyżackiego. Według Słownika geograficznego nadał im ją wielki mistrz Konrad von Jungingen. We wsi stał katolicki kościół Bożego Ciała z czternastego wieku, fundacji krzyżackiej, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-202 dnia 6 sierpnia 1962 roku. W parafii przy kościele Bożego Ciała byli katolicy z okolicznych wsi Wyżyny, w tym z Kleszczewa i z Lublewa.

W Lublewie (Löblau) mieli parafię miejscowi ewangelicy. Wskazują na to urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku i spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do parafii w Lublewie Gdańskim; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Urzędowy spis miejscowości z 1820 roku notuje w Nieder Prangenau, wraz z przysiółkiem Poppowken, 75 mieszkańców: 22 luteranów i 53 katolików. Słownik geograficzny notuje dla Pręgowa (Nieder Prangenau) w powiecie kartuskim 127 katolików i 37 ewangelików w 1869 roku. Spis z 1 grudnia 1885 roku podaje 138 mieszkańców, w tym 49 ewangelików i 89 katolików. W tym spisie sąsiednie Ober Prangenau liczyło 520 osób, z czego 121 ewangelików.

W 1910 roku obie wsie tworzyły jedną gminę Prangenau o obszarze 449,2 hektara i 621 mieszkańcach: 511 z nich podało język niemiecki, a wśród nich było 144 ewangelików, 363 katolików i czterech Żydów. Kronika Pręgowa, wydana w 1923 roku przez miejscowego proboszcza katolickiego Brunona Lemkego na sześćsetlecie wsi i kościoła, podaje dla Pręgowa 600 mieszkańców: 495 katolików, 99 ewangelików i sześciu Żydów.

Nad Radunią Słownik geograficzny prowadzi dwa osobne hasła: dobra rycerskie Prangschin w powiecie gdańskim, z hamerniami i młynami, oraz wieś kościelną Pręgowo — Nieder Prangenau — w powiecie kartuskim. Prangschin i Pręgowo Słownik opisuje jako dwie różne miejscowości. W Prangschin było według Słownika w 1869 roku 108 ewangelików i 99 katolików. Przy sąsiednim haśle Prangschin Słownik wymienia parafię ewangelicką Jaśki.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny podaje dla Pręgowa parafię ewangelicką „Lubiewo”, a spisy z 1820 i 1885 roku — Lublewo (Löblau).

Źródła: B. Lemke, „Chronik von Prangenau im Radaunetal”, Danzig 1923; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 50–51, pozycje 70 i 78; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 28, pozycja 83; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Gmina Kolbudy: Odnowiono mogiły na cmentarzu w Pręgowie”, naszemiasto.pl; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 138, nr 273; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 126, pozycja 334; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 6 (1882), s. 66.