Pręgowo Żuławskie — cmentarz ewangelicki

Pręgowo Żuławskie, po niemiecku Prangenau, leży w gminie Nowy Staw na Wielkich Żuławach. Cmentarz ewangelicki założono tu w 1853 roku; wcześniej zmarłych z tutejszej wspólnoty chowano na katolickim cmentarzu w Nowej Cerkwi.

Przywilej lokacyjny dla Pręgowa wystawił wielki mistrz Henryk Dusemer w piątek przed niedzielą Reminiscere 1350 roku. Pod koniec XVI wieku w dworach Nowej Cerkwi, Schönhorst i Pręgowa głoszono kazania ewangelickie, a w każdej z tych trzech wsi byli wtedy duchowni ewangeliccy.

Roku budowy pierwszego kościoła w Pręgowie Harnoch nie zna; w 1719 roku nabożeństwa odprawiano w budynku plebanii. Z dniem 1 stycznia 1751 roku parafię połączono z Nową Cerkwią, a 10 marca 1767 roku kościół spłonął — jak zapisano w księdze kościelnej, przez nieostrożność lekkomyślnego nauczyciela. Nową świątynię, szachulcową i bez wieży, pod patronatem gospodarzy, poświęcono w pierwszą niedzielę Adwentu 1768 roku.

W 1869 roku organy podarowała kościołowi w Pręgowie panna Brauer, jak odnotował Harnoch. Kościół ten nie przetrwał do naszych czasów. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku, w Pręgowie co sześć tygodni, w drugie święto i w niedzielę po dożynkach. Parafia liczyła 550 dusz, a szkoły miała w Nowej Cerkwi, Schönhorst i Pręgowie.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 188 mieszkańców: 87 luteranów, 47 katolików i 54 mennonitów. W 1820 roku wieś należała do parafii luterańskiej w Nowej Cerkwi (Neukirch). Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył we wsi 248 mieszkańców: 131 ewangelików, 73 katolików i 44 innych chrześcijan. Agathon Harnoch wymienia w 1890 roku parafię pod hasłem „Neukirch und Prangenau” w diecezji malborskiej, a spis z 1 grudnia 1905 roku podaje w rubryce parafii ewangelickiej Nową Cerkiew.

W 1905 roku było tu 235 mieszkańców: 132 ewangelików, 64 katolików i 39 innych chrześcijan.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Pręgowie Żuławskim, liczącej wtedy 125 ewangelików, i zaznacza, że był on własnością Kościoła katolickiego.

Karta cmentarza z lutego 1985 roku stwierdza wprost: „Cmentarz nie istnieje. W jego miejscu znajduje się gospodarstwo rolne”. Cmentarz o powierzchni jedenastu arów leżał w południowej części wsi, po zachodniej stronie zabudowań. W stronę cmentarza prowadziła krótka droga odchodząca ku południowi od drogi biegnącej przez Pręgowo. Nie zachowały się wtedy nagrobki, nie przetrwała też dawna zieleń cmentarna.

Nazwę Prangenau nosiło także Pręgowo w gminie Kolbudy pod Gdańskiem, którego ewangelików obsługiwano z Lublewa Gdańskiego.

Źródła: „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 42, nr 109; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 435–437, hasło „Neukirch und Prangenau”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 97; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908, s. 80–81, poz. 85; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 32; karta cmentarza w Pręgowie, oprac. J. Łabenz, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).