Pręgowo Żuławskie — dawny kościół ewangelicki (nieistniejący)

Nieistniejący kościół ewangelicki w Pręgowie Żuławskim (po niemiecku Prangenau), gmina Nowy Staw, powiat malborski. Wieś była wielowyznaniowa: w XVII wieku stały tu dwa kościoły o konstrukcji ryglowej — ewangelicki i katolicki pod wezwaniem świętego Mikołaja (ten drugi z murowaną zakrystią, sprzedany w drugiej połowie XVII wieku do Nowego Stawu). Oba ucierpiały w czasie wojen polsko-szwedzkich.

Według Wiesława Długokęckiego wieś, która otrzymała przywilej w 1350 roku, należała od początku do parafii w Lichnowach i jeszcze około połowy XVI wieku była jej częścią.

Duchowny luterański, nazwany w aktach „minister haereticus”, wzmiankowany jest w 1647 roku; miał tu zacząć działać po wojnie, czyli w 1629 roku. Według Piotra Bireckiego szachulcowy kościół w Pręgowie powstał w 1629 roku, gdy Gustaw II Adolf polecił budować nowe kościoły w miejscowościach, które dotąd ich nie miały; przed Jerzym Schebeliusem pracował w nim dawny kapelan szwedzki Christian Wulst, pastorów utrzymywali tutejsi chłopi, a w 1647 roku zbudowano Schebeliusowi plebanię z salą modlitwy.

Według Hermanna Eckerdta (1868) parafia w Pręgowie Żuławskim, po niemiecku Prangenau, powstała dopiero około 1660 roku, a jej pierwszym duchownym był Colbe. Według Abrahama Hartwicha (1723) w latach czterdziestych XVII wieku pastorem w Pręgowie Żuławskim, po niemiecku Prangenau, był Jerzy Schebelius, przeniesiony potem do Marynów; w 1658 roku duchownym był tu Jan Poppius, a po nim Baltazar Penschinius z Crossen na Śląsku, powołany w 1661 roku, który po dziewięciu latach zmarł nagle 2 listopada 1670 roku i 6 listopada został pochowany w Steblewie (Stüblau).

Według Abrahama Hartwicha ewangelicy zbierali się w bocznej sali plebanii, a w 1682 roku odbudowano podupadły dom mieszkalny i kościół za pieniądze wyłożone przez pastora Jana Großa. Groß pochodził z Kieżmarku na Spiszu: w 1674 roku starosta spiski Lubomirski wygnał go z Lubicy razem ze wszystkimi duchownymi ewangelickimi trzynastu miast spiskich. W 1685 roku Groß odszedł stąd do nowo założonego zboru w Służewie pod Toruniem.

Według Hartwicha po Penschiniusie pastorem w Pręgowie był od 1670 roku Jan Sarmannus z Herford w Westfalii, a po nim Jan Andrzej Corvinus, który w 1676 lub 1677 roku przeszedł do Gniazdowa i Nowej Cerkwi; po Janie Großie 20 stycznia 1687 roku powołano Michała Reimanna, w 1694 roku przeniesionego do Dworka (Bahrenhof), po nim przyszedł z Palczewa Nathanael Krüger, zmarły w 1699 roku, a następnie Marcin Groß, syn Jana.

Ostatnie lata samodzielnej parafii nie były spokojne. 27 lutego 1747 roku przysięgli wałowi Żuław Malborskich skarżyli się gdańskiemu Ministerium, że pastor Martin Halter dopuszcza się przy nabożeństwach rażących nieporządków i obraża gminę, tak że uznali go za niepoczytalnego. Ministerium radziło rozstać się polubownie; po nieudanej mediacji w Gdańsku chory Halter sam ustąpił, a gmina wypłaciła mu jeszcze w tym roku 1500 guldenów.

W 1751 roku gminę kościelną w Pręgowie połączono z gminą Nowej Cerkwi, po niemiecku Neukirch, i Schönhorst, a duchowni mieszkali odtąd w Nowej Cerkwi; ołtarz i ambona to dzieła mistrza z małego miasta, z 1768 roku. Pręgowo Żuławskie połączono z parafią w Nowej Cerkwi 1 stycznia 1751 roku; nabożeństwa odprawiano tu według Harnocha co sześć tygodni, a także w drugie dni świąt i w niedzielę po dożynkach.

Kościół ewangelicki, stojący w miejscu dzisiejszego boiska, po zniszczeniach odbudowano, a po pożarze w drugiej połowie XVIII wieku wzniesiono w ciągu roku nowy budynek. Kościół spłonął 10 marca 1767 roku, a nową świątynię poświęcono 27 listopada 1768 roku, w pierwszą niedzielę Adwentu. Według kroniki Harnocha z 1890 roku poprzedni kościół w Pręgowie Żuławskim spłonął 10 marca 1767 roku — jak zapisano w księdze kościelnej, z nieostrożności lekkomyślnego nauczyciela; nową świątynię, szachulcową i bez wieży, pod patronatem gospodarzy, poświęcono w pierwszą niedzielę Adwentu 1768 roku, a organy podarowała w 1869 roku panna Brauer. Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje go na 1768 rok i ewidencjonuje jako „ruiny kościoła ryglowego” (karta zielona z 1959 roku). Była to budowla ryglowa o wymiarach 13,1 × 7,8 metra, bez wieży. Do dziś nie zachowała się.

W głównym polu ołtarza z 1768 roku znajdował się rzeźbiony krucyfiks, a u góry figura apostoła Jana z kielichem, według Schmida zapewne dzieło XVII wieku. Organy o siedmiu głosach kupiono z rozebranego w międzyczasie kościoła ewangelickiego w Starej Kościelnicy, po niemiecku Altmünsterberg. Srebrny kielich ma gdański znak miejski i znak złotnika Johanna Jödego, mistrza w latach 1707–1743.

Kościół miał dwa mosiężne żyrandole z orłem, kulą i sześcioma ramionami: jeden z napisem „David Zuch Anno 1715”, drugi z napisem „Johann Zuch Anno 1728”. Dwa cynowe lichtarze ołtarzowe podarował George Brauser z Pręgowa, a jego syn, także George Brauser, kazał je odnowić w 1739 roku. Według C. F. Brandta (1925) kościół miał też patenę, dzieło złotnika Michaela Schultza; drugą jego patenę miał kościół ewangelicki w Pogorzałej Wsi (Wernersdorf). Wśród tarcz nagrobnych Schmid wyróżnia tarcze małżonków Frowerk z lat 1859 i 1865 oraz tarczę grenadiera Feistnera, poległego 3 lipca 1866 roku pod Königgrätz.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 188 mieszkańców: 87 luteranów, 47 katolików i 54 mennonitów; jako parafię luterańską podaje Nową Cerkiew (Neukirch). Około 1860 roku Pręgowo Żuławskie było filią parafii w Nowej Cerkwi, w ewangelickiej superintendenturze malborskiej. Miejscowi mennonici, jako odrębna wspólnota anabaptystyczna, należeli do zboru Ladekopp. Ich obecność dobrze widać w spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku: na 248 mieszkańców 131 było ewangelikami, 73 katolikami, a 44 osoby zapisano jako innych chrześcijan — tak na Żuławach ujmowano mennonitów. Obie parafie, ewangelicką i katolicką, wieś miała wówczas w Nowej Cerkwi (Neukirch).

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom IX, 1888) Pręgowo Żuławskie, po niemiecku Prangenau, miało kościół ewangelicki i szkołę ewangelicką, a w 1869 roku liczyło 260 mieszkańców: 137 ewangelików, 80 katolików i 43 mennonitów.

Latem 1880 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że parafia Nowa Cerkiew i Pręgowo Żuławskie w superintendenturze malborskiej jest nieobsadzona i ma zostać jak najszybciej obsadzona; dawała 1780 marek dochodu łącznie z wartością mieszkania, liczoną na 90 marek, i liczyła około 550 dusz.

W marcu 1885 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 5, s. 39), że probostwo Nowa Cerkiew i Pręgowo Żuławskie, pod patronatem prywatnym, zwolni się 1 maja 1885 roku po powołaniu pastora Kühlinga do Fideris w szwajcarskim kantonie Gryzonia. Dawało około 2427 marek dochodu bez mieszkania i około 2669 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 600 dusz i miała trzy szkoły z trzema nauczycielami.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Nowej Cerkwi liczyła wtedy 130 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy gospodarze, a obsługiwał ją pastor Cäsar Zimmer z Nowej Cerkwi, urzędujący od 1886 roku. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Pręgowie Żuławskim liczyła wtedy 125 ewangelików. Nie miała własnego pastora — obsługiwał ją urząd parafialny w Nowej Cerkwi, gdzie od 1916 roku pastorem był Alfons Naleszinski.

Cmentarz w Pręgowie należał według almanachu do Kościoła katolickiego.

Nazwa Prangenau bywa myląca, bo nosiła ją także wieś na Wyżynie Gdańskiej — Nieder Prangenau, siedziba parafii katolickiej, której okoliczne miejscowości należały do ewangelickiej parafii w Lublewie Gdańskim. Żuławskie Pręgowo z powiatu malborskiego do Lublewa nie należało nigdy; jako parafię zgodnie wskazują Nową Cerkiew spis z 1820 roku i spis powszechny z 1885 roku.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Prangenau” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1620–1738. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Z kościołem związany był cmentarz ewangelicki, po którym nie ma śladu; niezależnie od niego Narodowy Instytut Dziedzictwa odnotowuje w Pręgowie Żuławskim cmentarz ewangelicki datowany na drugą połowę XIX wieku (karta cmentarza z 1985 roku). W centrum wsi, przy głównej drodze, stoi kamienna kapliczka, przy której leżą dwa kamienie polne z wyrytymi gmerkami i datą 1756 na jednym z nich.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W piśmie z 16 listopada 1740 roku Johann Jacob Martini podpisał się jako pastor „Neukirch i Prangenau”, choć parafie połączono formalnie dopiero w 1751 roku, a w 1747 roku Pręgowo miało własnego pastora. Eckerdt podaje, że parafia powstała dopiero około 1660 roku, tymczasem duchowny luterański miał tu działać od 1629 roku, Hartwich wymienia tutejszego pastora już w latach czterdziestych XVII wieku, a księgi metrykalne zaczynają się w 1620 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Milesius (1601), Caspar Colbius (1628), Erasmus Rothmaler (1639), Christian Wüst (1640), Johann Poppius (1651), Johann Sarmannus (1670), Andreas Corvin (1674), Johann Gross (1677), Michel Reimann (1687), Martin Gross (1699), Johann Jacob Martini (1706), Gustav Adolph Leopold Hartwich (1823), Johann Oloff Heinrich Stäcker (1838?), Adolf Eduard Ludwig Fabricius (1873), Hermann Julius Adolf Christmann (1876), Gustav Adolf Hermann Kühling (1883), Cäsar Carl Emil Gottlieb Zimmer (1886), Alfons August Naleszinski (1916). Bez podanego roku: Christian Buggesius, Martin Halter, Franz Keule, Carl Ludwig Hermann Ohlert.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 99; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 248, 249; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Prangenau”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 436; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 255, 256; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 97; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 42, nr 109; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; westpreussen.de; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 172, 249–250; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 168; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 254–255; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 463–465; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 32; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 42; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 267, 291, 310, 324; t. 2, s. 462, 654, 655; t. 3, s. 705, 724, 931, 1013; t. 4, s. 1145, 1190, 1248; t. 5, s. 1294, 1384, 1450, 1521; t. 6, s. 1555, 1743; t. 7, s. 2024, 2045; „Der Reichsbote” (Berlin), 2 lipca 1880 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” XX, 2019, s. 19; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 14; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1885, nr 5, s. 39 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); C. F. Brandt, „Geschichte einer westpreußischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, z. 64, 1925, s. 20.