Pruszcz Gdański — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Pruszczu Gdańskim otacza dawną świątynię ewangelicką przy ulicy Wojska Polskiego 37. Przetrwały mur kościelny, kaplica przedpogrzebowa, starodrzew i brama cmentarna, którą według zachowanych od 1605 roku ksiąg rachunkowych parafii wzniesiono w 1648 roku. J. Heise widział tu jeszcze żelazny krzyż nagrobny w technice przeplotu, który postawił sobie mistrz kowalski Michael Eckelmann w 1689 roku.

Cmentarz zamknięto 8 kwietnia 1961 roku. Kościół wraz z pastorówką (dziś biblioteką publiczną), bramą cmentarną, kaplicą przedpogrzebową, murem i starodrzewem figuruje w rejestrze zabytków pod numerem 305; decyzje zapadły 13 sierpnia i 5 września 1962 roku, a zakres ochrony rozszerzono 23 października 2007 roku.

Ephraim Praetorius zanotował w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku, że kościół i wieżę od dawna otaczał murowany mur cmentarny, a na cmentarzu stał także murowany budynek.

Praust — dzisiejszy Pruszcz Gdański — był dawnym miasteczkiem na Wyżynie Gdańskiej, w powiecie Wyżyn Gdańskich (Kreis Danziger Höhe, do 1887 roku Kreis Danzig), w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920–1939 należał do Wolnego Miasta Gdańska, a następnie do Reichsgau Danzig-Westpreußen. Ludność była mieszana, katolicko-ewangelicka, i rosła szybko: 740 mieszkańców w 1820 roku, 1556 w 1848, 2135 w 1880, a w 1929 roku niewiele poniżej trzech tysięcy.

Kościół stał tu od średniowiecza i Heise nazywa go jedyną wiejską bazyliką w Prusach Zachodnich: ceglaną, zbudowaną w czternastym wieku w układzie halowym, po wojnie trzynastoletniej przebudowaną na bazylikę, ze sklepieniami korpusu jeszcze późniejszymi. Pierwszą wzmiankę o świątyni datuje się rozmaicie. Heise i John Muhl wiążą ją z przywilejem komtura gdańskiego Ludekego von Essen z 1367 roku, w którym kościół i plebania są wymienione wprost, a który sam jest tylko odnowieniem starszego nadania; tę samą datę podaje Słownik geograficzny, notujący miejscowość już pod 1307 rokiem. Muhl dodaje, że kościół prawdopodobnie spłonął w 1433 roku, podpalony przez husytów, a w 1460 i 1462 roku, w wojnie trzynastoletniej, służył wojskom za szaniec. Szkoła w Prauście jest poświadczona u Muhla już w 1440 roku, w czasach krzyżackich.

Waschinski zalicza Praust do sześciu miejscowości terytorium gdańskiego, w których o istnieniu średniowiecznej szkoły parafialnej świadczy nie tylko kościół parafialny, lecz także to, że pochodzili stąd studenci średniowiecznych uniwersytetów.

Reformacja przyszła tu za sprawą właściciela: w 1530 roku Rada Gdańska powierzyła parafię Urbanowi Ulriciemu, plebanowi od świętego Jana, zwolennikowi zmian umiarkowanych, przy zachowaniu dawnych obrzędów. Zdaniem Muhla przełom nastąpił mniej więcej wtedy, gdy król zgodził się w 1557 roku na komunię pod dwiema postaciami. Pierwszym poświadczonym proboszczem ewangelickim był w 1570 roku Lux Hinz, odwołany dwa lata później.

W wojnie Gdańska z królem, rok przed 1578, wojska nieprzyjacielskie trzymały w kościele konie, a przy odwrocie go podpaliły — spłonęło wnętrze i więźba dachowa. Odbudowano świątynię w 1578 roku i z tego roku pochodzą litery „M. R.” oraz data wyryte na ambonie; od nich zaczyna się także lista pruszczańskich duchownych, którą zestawił Praetorius, z Henricusem Ringiusem w 1587 i Johannesem Hubnerusem w 1595 roku. Tak samo otwiera swój wykaz Rhesa: pod rokiem 1578 notuje pastora znanego wyłącznie z inicjałów „M. R.” i dodaje, że litery te wraz z datą były wyryte na tutejszej ambonie.

Zmianę wyznania zapisano po katolickiej stronie dwukrotnie i bardzo różnie. W spisie dekanatu gdańskiego wizytator biskupa Rozrażewskiego notuje rzeczowo: „Pruszcz. Wieś gdańszczan. Ma piękny murowany kościół z wieżą”. W drugim miejscu sięga po język polemiczny swojej epoki — pisze, że kościół odpadł przez „kontrakt symoniacki i zdradę jakiegoś Iskarioty”, i przyznaje, że wobec miasta pozostaje tylko czekać na sposobność. To ocena i słownictwo jednej ze stron sporu, nie opis przebiegu wydarzeń.

Według Waschinskiego w siedemnastym wieku uczono tu — rzadkość na wsi gdańskiej — także czytania i pisania po polsku oraz łaciny. Pruszczański porządek wynagrodzeń szkolnego mistrza z 1677 roku wylicza jego dochody z posług pogrzebowych: pogrzeb z kazaniem i śpiewem kosztował guldena i 15 groszy, pogrzeb ogrodnika, rzemieślnika albo komornika z pełnym biciem dzwonów i śpiewem 20 groszy, „pospolity pogrzeb” ze śpiewem 16 groszy, a grę na organach przy kazaniu pogrzebowym liczono osobno.

Późniejsze dzieje świątyni były równie gwałtowne: w 1627 roku Szwedzi Gustawa Adolfa ją splądrowali i długo trzymali proboszcza w niewoli; w 1807 roku, przy oblężeniu Gdańska, Francuzi urządzili w niej skład prochu. Gruntownej odnowy doczekała się w 1831 roku.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii. Słownik geograficzny notuje, że w 1869 roku miasteczko liczyło 1819 mieszkańców, wśród nich 725 katolików i 1071 ewangelików. Liczby wyznaniowe dają razem 1796 przy podanych 1819 mieszkańcach — różnica pochodzi ze źródła. Parafia była rozległa. Harnoch podaje dla niej około 2200 dusz, 117 chrztów, 66 konfirmacji, 22 śluby i 77 pogrzebów rocznie, a szkoły prowadziła — poza samym Pruszczem — w Cieplewie, Łęgowie i kilku dalszych wsiach. Przy parafii Harnoch notuje trzy cmentarze; ten, o którym mowa, był cmentarzem ewangelickim parafii pruszczańskiej. Osobno, w 1831 roku, założono w Prauście cmentarz choleryczny — spoczęło na nim około 80 osób.

Księgi chrztów, ślubów i zgonów parafii ewangelickiej zaczynają się w 1622 roku, wykazy komunikantów w 1838, a akta stanu cywilnego z lat 1809–1813 trafiły do archiwum gdańskiego. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1622 roku, wykaz komunikantów od 1838 roku oraz konfirmacje z 1872 roku i od 1874 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1622— K 1838— Konf 1872; 1874— Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb St 1809—13 Tr 1809—11; 1813. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1796—1805. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1814—74”.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Pruszczu, liczącej wtedy 3411 ewangelików. Średniowieczny kościół służył ewangelikom — luteranom i unijnym — aż do 1945 roku, kiedy przejęli go katolicy; dziś jest to kościół parafii Podwyższenia Krzyża Świętego.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Agathon Harnoch datuje przywilej komtura Ludekego von Essen, z tą samą wzmianką o kościele i plebanii, na 19 października 1337 roku (Heise, John Muhl i Słownik geograficzny: 1367). Podawany gdzie indziej rok 1585 różni się od daty 1578, od której listę duchownych zaczynają Praetorius i Rhesa.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 34; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, hasło Praust; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, hasło Praust; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 475, 1413–1415 i 1464–1472 aneksu II; wojewódzki rejestr zabytków, pozycja 305 (dawne numery 218, 219 i 220 rejestru województwa gdańskiego); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 87; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 19; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54–55, pozycja 237; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 113r.