Pruszcz Gdański — kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Gotycki, ceglany kościół w Pruszczu Gdańskim (Praust) pochodzi z połowy XIV wieku. J. Heise, autor inwentarza zabytków Prus Zachodnich, nazwał go jedyną w prowincji wiejską świątynią o układzie bazylikowym i zastrzegł zarazem, że bazyliką kościół nie był od początku — układ ten powstał dopiero wskutek przebudów, gdy podwyższono ściany nawy głównej, a sklepienia założono jeszcze później. Miejscowość należała do powiatu Danziger Höhe w rejencji gdańskiej — do 1887 roku był to powiat gdański (Kreis Danzig) — a w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska.

Według Harnocha nazwa Pruszcza, po niemiecku Praust, miała powstać z przekręcenia niemieckiego słowa „Probstei”, czyli prepozytura. To samo objaśnienie przytacza Gebauer (1855): nazwa miała powstać stąd, że przy tym kościele mieściła się prepozytura kościołów Wyżyny Gdańskiej; Gebauer zostawia jednak otwartą sprawę, czy tak było naprawdę. W przywileju wsi, wydanym w 1367 roku przez komtura gdańskiego Ludekego von Essen dla Jakuba Schultzego i jego potomków, wymieniono wprost kościół i plebanię; Heise zaznacza, że dokument ten był odnowieniem wcześniejszego przywileju, a Agathon Harnoch datuje tę samą fundację na 19 października 1337 roku.

Dnia 27 marca 1508 roku biskup włocławski Wincenty przyłączył do parafii w Pruszczu kościoły świętej Barbary, w Rokitnicy i świętego Wawrzyńca w Rosenbergu, które nie mogły się utrzymać z własnych dochodów; proboszczem pruszczańskim był wtedy Tomasz z Gdańska. W latach 1530–1540 parafię posiadał warmiński kanonik Alexander Scultetus, który mieszkał w Rzymie jako prokurator.

Hermann Freytag wymienia przedreformacyjnych duchownych Pruszcza. Proboszcz Petrus Liza, kanonik włocławski, zginął w 1401 roku razem z archidiakonem pomorskim w skrytobójczym napadzie. Jego następca Friedrich von Salondorf, kanonik warmiński i wrocławski, zapisał się w 1402 roku na wydział prawa w Pradze; na jego zlecenie przepisano Biblię, przechowywaną w Uppsali. Martin Mierke, urodzony w Elblągu, w 1462 roku pisarz miejski Gdańska, występuje jako proboszcz Pruszcza w latach 1467–1487; w 1487 roku zaciągnął 60 grzywien lekkich długu na naprawę budynków parafialnych, mocno zniszczonych w czasie wojny. Pleban Thomas został 12 czerwca 1526 roku wraz z wieloma innymi duchownymi ewangelickimi wygnany przez biskupa z Gdańska; Freytag wnioskuje stąd, że musiał przyłączyć się do Reformacji — jak na wieś zadziwiająco wcześnie.

Wśród tutejszych duchownych Freytag wymienia też Gregoriusa Kreudera (Krudenera): 10 maja 1530 roku rada gdańska pisała do biskupa włocławskiego, że zabił on mężczyznę z Rokitnicy i schronił się u oficjała w Subkowach; korespondencja w tej sprawie ciągnęła się do stycznia 1533 roku.

Świątynia płonęła w 1433 roku podczas najazdu husytów, ucierpiała w 1460 roku, gdy zaciężni Zakonu napadli na wieś, zdobyli basztę przy śluzie i podpalili osadę. Dwa lata później oddział polski umocnił kościół i użył go jako szańca. Pod koniec sierpnia 1461 roku Gdańszczanie przegrali pod Pruszczem bitwę z wojskiem zakonnym, a w 1463 roku w pruszczańskiej „bastei” stała załoga polska.

W 1577 roku, w wojnie Gdańska ze Stefanem Batorym, nieprzyjaciel trzymał w kościele konie, a przy odwrocie go podpalił: spłonęło całe wnętrze i więźba dachowa. W 1578 roku odbudowano świątynię na murach obwodowych z czasów krzyżackich, zachowując dawną formę; z tego roku pochodzi renesansowa ambona. Na mapie okolic od Gdańska do Tczewa, którą mierniczy Friedrich Berndt sporządził 20 grudnia 1599 roku, w Pruszczu (na mapie: Praust) narysowano wśród drzew kościół z wieżą. Viktor Zirkwitz, który tę mapę reprodukował, zastrzega jednak, że rysunki kościołów na niej nie zawsze są dokładne.

W 1627 roku kościół splądrowali Szwedzi Gustawa Adolfa, a tutejszego duchownego trzymali długo w niewoli. Naprawy prowadzono w latach 1677–1680 (mury, drewniana część wieży, ławki, tarcze zegarowe). Podczas oblężenia Gdańska w 1807 roku Francuzi urządzili w kościele skład prochu. Gruntowne odnowienia nastąpiły w 1831 i 1936 roku.

Ernst Strehlke, który opisał kościół w 1859 roku w „Neue Preußische Provinzial-Blätter”, tłumaczy wagę Pruszcza w dziejach wojen i oblężeń Gdańska tym, że właśnie tu zaczyna się Nowa Radunia, kanał zaopatrujący miasto w wodę i siłę wodną, wykopany według Hirscha między 1348 a 1351 rokiem: od XV wieku jednym z pierwszych wrogich kroków każdego nadciągającego nieprzyjaciela było zamknięcie śluzy albo przekopanie grobli kanału. Najazd zaciężnych Zakonu z 1460 roku Strehlke za kroniką wojny trzynastoletniej spisaną przez gdańszczanina datuje na 30 sierpnia i podaje, że napastnicy wymordowali większą część mieszkańców, a gdańszczanie, którzy pospieszyli z odsieczą, zostali całkowicie rozbici.

Według tej samej kroniki szaniec zajęli później sami gdańszczanie, a kościół służył mu za ostatni punkt obrony. Patronat nad kościołem sprawował według Strehlkego wcześniej bez wątpienia Zakon, a od 1454 roku w każdym razie miasto Gdańsk. Strehlke dodaje, że Alexander Scultetus, mieszkając w Rzymie, zarządzał parafią przez innego duchownego. Spustoszenie kościoła w 1577 roku datuje na wrzesień i przypisuje Polakom, a z rękopisu Praetoriusa przytacza, że w 1578 roku, gdy kościół odbudowano, wykonano też dawną chrzcielnicę, pomalowaną jednak dopiero w 1623 roku; daty te można było odczytać na jej kracie, którą usunięto w 1660 roku razem ze starą chrzcielnicą, gdy przekazano tu nową chrzcielnicę z rozebranego kościoła Zbawiciela w Petershagen.

Sam rękopis Ephraima Praetoriusa „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku mówi o dawnych dziejach kościoła więcej. Praetorius nie wątpił, że kościół jest fundacją krzyżacką, o czym świadczą mury kościoła i wieży, w których grubości prowadzą kręcone schody na dzwonnicę, ale nie znalazł wiadomości, kiedy go założono. Do opisanego przez Strehlkego najazdu z 30 sierpnia 1460 roku dodał, że ludzie Zakonu złupili i spalili wtedy wieś razem z kościołem, że wśród gdańszczan poległych w odsieczy był rajca Cort von Dahlen i że około 200 innych, w tym rajców Johanna Meidenburga i Johanna Alshagena, wzięto do niewoli, z której musieli się drogo wykupić. Polacy splądrowali i podpalili wieś według niego dwukrotnie, we wrześniu 1576 i we wrześniu 1577 roku, a kościół złupili i straszliwie spustoszyli.

Na marginesie rękopisu zapisano, że w archiwum gdańskim zachował się dokument z 6 sierpnia 1539 roku: kanonik warmiński Alexander Scultetus objął parafię w Pruszczu za zgodą rady i za zezwoleniem papieskim, a potem zrzekł się jej tak, by rada mogła nią rozporządzać według swej woli; pleban z Pruszcza miał mu za to płacić dożywotnio 20 grzywien rocznie na świętego Marcina, a rada nazywa w tym dokumencie kościół kościołem swojego prawa patronatu. Na wklejonej karcie dopisano, że 4 września 1547 roku rada pisała do Sculteta, wtedy zapewne przebywającego w Rzymie, że duchowny w Pruszczu uchyla się od płacenia obiecanej renty, zasłaniając się zakazem biskupa, i prosiła go, by wystarał się o potwierdzenie umowy.

Według rękopisu Praetoriusa przed 1414 rokiem nie było jeszcze w Pruszczu „formalnego” kościoła, a na marginesie zapisano, że kościół ufundowano w 1508 roku.

Reformacja przyszła tu za sprawą miasta. Już w 1530 roku rada gdańska powierzyła pruszczańską parafię Urbanowi Ulriciemu, plebanowi od świętego Jana, zwolennikowi zmian umiarkowanych przy zachowaniu dawnych obrzędów. Innego duchownego związanego z Wittenbergą wskazuje Hermann Freytag: Johannes Forchtesnicht, immatrykulowany w Wittenberdze w 1514 roku, był proboszczem w Pruszczu przed 1549 rokiem, potem predykantem przy kościele świętej Katarzyny w Gdańsku i zmarł około 1559 roku. John Muhl, dziejopis wsi Wyżyny Gdańskiej, przyjmuje, że Reformacja weszła do Pruszcza około 1557 roku, gdy król polski przyrzekł radzie gdańskiej Wieczerzę Pańską pod dwiema postaciami. Pierwszego poświadczonego duchownego ewangelickiego notuje już w 1570 roku: był nim Lux Hinz (Lukas Heinz), odwołany w 1572 roku, a w urzędzie mógł być i dziesięć lat wcześniej.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich wymienia natomiast ewangelicki kościół parafialny na miejscu i pierwszego predykanta w 1578 roku. Według Mariana Biskupa i Andrzeja Tomczaka w drugiej połowie XVI wieku parafię tworzyły Pruszcz i Roszkowo, a kościół był wtedy w rękach protestantów, jak większość dekanatu gdańskiego.

Gebauer (1855) pisze, że Pruszcz nie oparł się ruchowi reformacyjnemu, który wychodził z Gdańska i był podsycany przez radę, zwłaszcza po przywileju religijnym króla Zygmunta z 1557 roku. Przytacza też przekaz, że kościół, założony według niego prawdopodobnie jeszcze przez Zakon, mieli wtedy posiadać franciszkanie i to oni mieli go oddać radzie gdańskiej; Strehlke (1859) pisze, że opowieść Gebauera o franciszkanach jest zupełnie bezpodstawna.

Według Gebauera nieprzerwany szereg pastorów ewangelickich zna się od 1578 roku, a pewniej od 1587 roku.

Najstarszym śladem duchownego na liście Rhesy nie są akta, lecz ambona. Wykaz duchownych pruskich Ludwiga Rhesy prowadzi listę pastorów od 1578 roku i otwiera ją człowiekiem znanym wyłącznie z inicjałów „M. R.”, z wyjaśnieniem, że litery te wraz z datą 1578 były wyryte na tutejszej ambonie. Heise potwierdza to niezależnie: nad drzwiami ambony stoją litery M i R oraz rok 1578, a na obrazie świętego Marka data 1661 jako rok odnowienia snycerki.

Kościół w Pruszczu przeszedł w ręce luterańskie wcześnie, i to nie z woli szlachcica, lecz miasta: prawo patronatu wykonywał magistrat gdański. Tam, gdzie patronat należał do Gdańska, biskup był bezsilny — duchowny podlegał radzie miejskiej, nie kurii. Gdy w 1583 roku przybył tu komisarz biskupi, by wizytować świątynię, usłyszał od miejscowego duchownego — tak przytacza to ksiądz Jakub Fankidejski — „Nikogo za pana nie uznaję, tylko magistrat, który mnie przysłał”. Łaciński protokół wizytacji jest powściągliwszy: zapisano w nim, że heretycki pleban nie chciał uznać powagi biskupa i zuchwale się w tej sprawie zachował, choć w Szkotach pozostaje biskupim poddanym. Ten sam komisarz nie został wpuszczony do kościoła w Juszkowie, a w Müggenhal zastał przysłanego przez magistrat pastora Filipa Kirchbacha, który również wizytacji nie dopuścił.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583 roku) opisuje przejście tego kościoła w ręce protestantów słowami ostrymi nawet jak na ten gatunek. Wizytator zapisał, że świątynia „odpadła od czci prawdziwej Ewangelii ku luterańskiej zarazie” — przez kontrakt symoniacki i zdradę jakiegoś Judasza — i że trzeba czekać sposobnej chwili, by ją odzyskać. Sformułowanie o symonii i zdradzie to język polemiczny wizytatora, nie ustalenie o przebiegu wydarzeń; przytoczono je jako cytat ze źródła. W innym miejscu tych samych akt wizytator notuje rzeczowo, że kościoła w Pruszczu nie wizytowano z powodu bliskości Gdańska i że potrzeba będzie większych przygotowań oraz rokowań z gdańszczanami.

Akta wizytacji Rozrażewskiego (1582–1583) wracają do Pruszcza przy sąsiedniej prepozyturze świętego Wojciecha. Tam, nie przy tutejszym kościele, zapisano nakazy wydalenia anabaptysty: „Anabaptista expellatur” — niech anabaptysta zostanie wypędzony — a w drugim przekazie „Eiciatur per Capitaneum blasphemus anabaptista”, to jest: niech starosta wyrzuci bluźnierczego anabaptystę. W tym samym miejscu akta wspominają o srebrze kościelnym, złożonym w Pruszczu na przechowanie przez poprzedniego prepozyta Bartłomieja; zwrotu depozytu należało dochodzić od wsi na drodze prawnej i rozmawiać o nim z radą gdańską.

Od czasów Reformacji do 1945 roku kościół był świątynią ewangelicką — katolickie sprawozdania wizytacyjne z lat 1583, 1598 i 1749 odnotowują go jako kościół heretycki i sprofanowany. Parafia była samodzielna; już około 1600 roku należały do niej wsie Cieplewo (Zipplau) i Roszkowo (Rostau), później także dalsze. W 1602 roku gospodarze obu wsi wystąpili do rady gdańskiej przeciw objęciu urzędu przez duchownego Rühliusa, ponieważ był kalwinistą. Z kolei 1 sierpnia 1637 roku umówili się z pruszczańskim duchownym Liliem, że będą mu płacić takie samo meszne jak pruszczanie.

Edward Waschinski zalicza tę wieś do sześciu miejscowości terytorium gdańskiego, w których istnienie średniowiecznej szkoły parafialnej poświadcza nie tylko kościół parafialny, ale i to, że pochodzili stąd studenci średniowiecznych uniwersytetów. Rada gdańska postanowiła w 1648 roku, że doroczne wizytacje kościołów i szkół Wyżyny mają się odbywać w Warczu albo w Pruszczu; w 1634 roku wydała też osobną pruszczańską ordynację szkolną. W XVII wieku uczono tu także czytania i pisania po polsku oraz łaciny. Muhl dodaje, że szkołę poświadczono w Pruszczu już za czasów krzyżackich, w 1440 roku, a napis nagrobny organisty i nauczyciela Heinricha Wessfera, pochowanego w 1604 roku po trzydziestu siedmiu latach służby, cofa jej ewangelickie dzieje do 1567 roku. Dochody duchownego i organisty oraz użytek majątku kościelnego regulowały ordynacje kościelno-szkolne z 1624, 1736 i 1786 roku.

Według Johna Muhla kościół w Pruszczu, po niemiecku Praust, szybko się wzbogacił: łany kościelne wydzierżawiano, a nadwyżki z czynszów lokowano już od 1682 roku w obligacjach miejskich i hipotekach wiejskich; od 1808 roku jeden z trzech witryków kościoła pochodził na zmianę z Cieplewa (Zipplau) lub Roszkowa (Rostau). Według Johna Muhla w 1687 roku katolicki zakonnik ojciec Malachiasz próbował nawracać ewangelickich mieszkańców Cieplewa (Zipplau), choćby miało go to kosztować życie; duchowny z Pruszcza i sołtys Cieplewa złożyli na niego skargę w urzędzie Wyżyny. John Muhl podaje za pruskim spisem katastralnym z 1793 roku, że pastorowi w Pruszczu przysługiwały cztery wolne łany, a kościołowi półtora łanu; dochód pastora wynosił wtedy około 900–1000 guldenów, a na gruncie kościelnym mieszkali pastor, organista, grabarz i dzwonnik.

Najcenniejszym elementem wyposażenia był według Heisego okazały gotycki ołtarz szafiasty z malowanymi skrzydłami, podobny do ołtarza w Żukowie (Zuckau) i jak on pochodzący z końca XV albo początku XVI wieku; w części głównej mieścił trzy wielkie sceny rzeźbione — pośrodku Ukrzyżowanie, po lewej Niesienie Krzyża, po prawej Złożenie do grobu. Piotr Birecki wymienia ten ołtarz jako okazałe dzieło Colijna de Cotera z Brukseli wśród dawnych, przedreformacyjnych dzieł sztuki, które luteranie zachowali w swoich kościołach. Organy pochodziły z 1728 roku — jak wskazywał chronogram i rzeźbiony herb na balustradzie — i zbudował je, za burmistrza von Diesselsdorfa, gdański organmistrz Andreas Hildebrandt.

Według Krzysztofa Urbaniaka organy te zachowały się w kościele do dziś. Przy rekonstrukcji organów Hildebrandta w Pasłęku posłużyły one, obok innych instrumentów, za wzór dębowej klawiatury pedałowej i traktury, a wiatrownice pasłęckie mają według Urbaniaka analogię w tutejszych. Schemat prospektu ich sekcji manuałowej organmistrz zastosował, o ile można to stwierdzić na podstawie zachowanych instrumentów, po raz pierwszy w Jelonkach, około 1725 roku. Chrzcielnica pochodziła z kościoła w Petershagen, rozebranego na początku drugiej wojny polsko-szwedzkiej, i w 1660 roku przeniesiono ją do Pruszcza. Z tutejszym kościołem wiąże się zabytek z Gdańska: według broszury Bernharda Meyera o gdańskim kościele Zbawiciela chrzcielnica z barwnego marmuru, pochodząca z pierwszego kościoła Zbawiciela rozebranego w 1656 roku, zdobiła jeszcze w czasie pierwszej wojny światowej kościół w Pruszczu.

W kościele wisiało dziesięć obrazów olejnych przedstawiających Dziesięcioro Przykazań, każde w dwóch odsłonach — posłuszeństwa i przekroczenia, z aniołami i diabłami; obrazy są protestanckie: malarz przy trzecim przykazaniu nadał duchownemu głoszącemu z ambony twarz Lutra. Obrazy Dziesięciorga Przykazań podarował kościołowi w Pruszczu w 1681 roku ówczesny burmistrz Christian Schröder; Heise uważał je za dzieło gdańskiego mistrza z tego samego czasu.

Według Piotra Bireckiego konfesjonał tego kościoła zdobiły emblematy serca ujętego obcęgami, przed spowiedzią, i serca uwolnionego, po spowiedzi, a ławy pokrywają malowidła z tak zwaną emblematyką serdeczną. Kościół miał trzy dzwony: najmniejszy bez napisu, drugi — odlany po raz pierwszy w 1551 roku — przelał w 1730 roku Michael Wittwerk, a wielki, odlany przez niego w 1714 roku, przelano w 1865 roku.

Według Piotra Bireckiego (2021) w dekoracji tego kościoła wykorzystano emblematy pastora Daniela Cramera.

Praetorius opisuje też wnętrze kościoła w swoich czasach. Kościół był cały sklepiony, a sklepienia wspierały się na wolnostojących kamiennych filarach; we wschodniej części, bez filarów, gdzie stał ołtarz, miał się według przekazu mieścić dawny chór wysoki, w którym co roku wystawiano Grób Pański. Chrzcielnica była z czystego marmuru, owalna, z drewnianą częścią górną, i obie części przeniesiono tu z rozebranego kościoła Zbawiciela. Empora z organami i chórem szkolnym po zachodniej stronie powstała w 1644 roku, a w 1691 roku ozdobiono ją nowymi malowidłami; stojące na niej organy wykonał według napisu w 1632 roku gdański organmistrz, a w 1644 roku pomalowano je razem z emporą złotem i innymi barwami. Pośrodku kościoła wisiał mosiężny żyrandol, który razem z mosiężnym lichtarzem na ambonie podarowali wierni.

Na ambonie przedstawiono tutejszych pastorów jako świętych: Martin Lilius był namalowany na drzwiach ambony jako święty Piotr, a na jej obudowie jako święty Marek, Heinrich Königshaven jako święty Łukasz. Za organami, na ścianie zachodniej, wisiał duży obraz Ukrzyżowania, na którym u dołu, pod krucyfiksem, przedstawiono Königshavena w czarnej szacie duchownej, z odkrytą głową, z wzniesionymi oczami i rękami; obraz ten podarował on sam za życia i podobno sam go namalował, a autor przypisu widział jego portret narysowany przez niego samego ołówkiem na pergaminie. Wieża miała zegar bijący z tarczami na trzech stronach i 60 kamiennych stopni do pomieszczenia zegara, a na chorągiewce herb Gdańska, nad nim zaś półksiężyc i gwiazdę. Z trzech dzwonów najmniejszy nie miał ani roku, ani napisu, a średni nosił rok MDLI i nazwiska ówczesnych witryków.

Wielki dzwon, który opisuje Praetorius, pochodził z 1634 roku i miał napis „Lobet den Herrn mit Gesang, mit Paucken und mit Glockenklang. A. 1634”, nazwisko pastora Martinusa Liliusa ze Śląska oraz burgrabiego królewskiego, burmistrza i zarządcy posiadłości miejskich na Wyżynie Valentina von Bodecka z datą 1 grudnia 1634 roku. Parafia pruszczańska była według Praetoriusa najlepsza na Wyżynie: pastor miał oprócz dziesięciny cztery łany wolnej ziemi, a w całej parafii nikt nie płacił mu spowiednego; każdy gospodarz dawał natomiast co roku na Wielkanoc talara za siebie i domowników, a zagrodnicy i inni składali mu na świętego Michała ustaloną daninę. Na nabożeństwa i do Wieczerzy Pańskiej przychodzili też ewangelicy z Rosenbergu, Łęgowa i w większości ze Świętego Wojciecha (Sankt Albrecht).

Gebauer (1855) nazywa kościół jednym z najpiękniejszych kościołów wiejskich, dobrze utrzymywanym staraniem gdańskich władz miejskich, które sprawowały patronat. Wieża jest u dołu czworoboczna, u góry ma ośmioboczną nadbudowę, a wysunięte narożniki dolnej części zwieńczono wieżyczkami; do dzwonów prowadzą murowane kręcone schody w osobnej wieżyczce schodowej, w której Gebauer widzi świadectwo średniowiecznego pochodzenia kościoła. Nastawę ołtarza głównego Gebauer ze względu na bogactwo złoceń i mnogość figur zestawia z nastawą kościoła Mariackiego w Gdańsku i przypuszcza, że obie mógł wykonać ten sam rzeźbiarz. Nad polem środkowym wznosi się postać Zbawiciela; w górnej części pola widać trzy krzyże na Golgocie, w dolnej tłum ciągnący na miejsce kaźni, a wśród licznych figur pola środkowego pięć koni; ramy pól pokrywają przedstawienia z dziejów Męki Pańskiej.

Malowane skrzydła ukazywały z przodu sceny z Nowego Testamentu: ustanowienie Wieczerzy Pańskiej, zdradę Judasza, Wniebowstąpienie, w którym z odchodzącego Zbawiciela widać tylko stopy, i pierwsze Zielone Świątki z Maryją czytającą Ewangelię pod gołębicą Ducha Świętego; z tyłu sceny ze Starego Testamentu: wywyższenie miedzianego węża na pustyni, ukaranie Izraela przez jadowite węże oraz synów Jakuba przynoszących ojcu zakrwawioną szatę Józefa. Gebauer odnotowuje przekaz, że ołtarz odnowiono w 1578 roku. W kościele stał też drugi ołtarz, z nastawą przedstawiającą Jezusa w Ogrójcu, któremu Gebauer przypisuje jednak niewielką wartość. W chrzcielnicy z brązowego polerowanego marmuru znajdowała się cynowa misa chrzcielna z 1635 roku, z napisami i ozdobami związanymi z chrztem, która miała należeć dawniej do kościoła w Petershagen.

Organy Andreasa Hildebranda miały według Gebauera dwa anioły, które co jakiś czas unosiły trąby i grały; według starej księgi kościelnej zbudowano je w 1728 roku, a chronogram na chórze organowym głosił: „Zu Gottes Ehr dies Werk erbaut, wie auch zur Kirchenzier. Wers eigentlich nur wollbeschaut sieht den Regenten hier” (na chwałę Boga i ku ozdobie kościoła zbudowano to dzieło; kto mu się dobrze przyjrzy, ujrzy tu rządzącego). Gebauer wymienia ponadto duży, stary krucyfiks, naturalnej wielkości portrety Lutra i Melanchtona, obrazy Sądu Ostatecznego i Pokłonu pasterzy oraz parę obrazów Mojżesz i Chrystus, czyli węże na pustyni i Golgota.

Na obrazach Dziesięciorga Przykazań posłuszeństwo przykazaniu ukazano po prawej stronie z aniołem, a przekroczenie po lewej z diabłem; przy trzecim przykazaniu ludzi zajętych pracą w polu i różnymi robotami, na przykład wyrębem drzewa, pogania diabeł, a przy czwartym jedne dzieci odwiedzają i pielęgnują starych, chorych rodziców, inne zaś szarpią ojca i matkę za włosy. Przypisanie tych obrazów Łukaszowi Cranachowi Gebauer uważał za wątpliwe, a wszystkim wymienionym obrazom skłonny był przyznać późniejsze pochodzenie i nie tak wybitną wartość artystyczną. Sąd Ostateczny różni się według niego od obrazów w kościołach Mariackim i świętej Barbary w Gdańsku łagodniejszym ujęciem: piekło jest ledwie zaznaczone, Chrystus z dwunastoma apostołami zasiada na łuku nieba z kulą ziemską u stóp, a zbawieni przeważają liczbą nad potępionymi, których anioł z mieczem spędza do piekła.

Harnoch opisuje kościół jako murowany, ze skarpami, zbudowany na planie krzyża, od 1454 roku pod patronatem rady gdańskiej; wieża ma ośmioboczną nadbudowę, a do trzech dzwonów z 1740 i 1730 roku prowadzą kręcone schody poprowadzone w grubości muru. Nad nawą główną i niższymi nawami bocznymi rozpięto sklepienie gwiaździste. Ołtarz główny to według Harnocha kunsztowna, złocona snycerka podobna do ołtarza gdańskiego kościoła Mariackiego, z pierwszych dziesięcioleci XVI wieku; malowidła na jego drzwiach przypominały malarstwo Albrechta Dürera. Emporę zbudowano w 1691 roku, chrzcielnica była marmurowa, a organy z 1728 roku miały pedał i 25 rejestrów. W kościele wisiały obrazy Lutra i Melanchtona, Sąd Ostateczny oraz dziesięć obrazów olejnych przedstawiających Dziesięć Przykazań, przypisywanych Łukaszowi Cranachowi.

Parafia liczyła według Harnocha 2200 dusz i miała trzy cmentarze.

Strehlke dołączył do opisu rysunki, które według niego były tylko szkicami wykonanymi na miejscu w 1853 roku, nie dokładnym pomiarem. Korpus ma trzy przęsła; wyższą nawę główną oddzielają od niższych naw bocznych po dwa wydłużone, ośmioboczne filary z każdej strony, a na wschodzie przedłuża ją o dwa przęsła prosto zamknięte prezbiterium pod osobnym, nieco niższym dachem. Od zachodu stoi kwadratowa wieża, do środka południowej nawy bocznej przylega równie stara kruchta, a w północnym narożniku między korpusem a prezbiterium dwuprzęsłowa zakrystia.

Kościół obiegają przypory, na narożach ustawione ukośnie. Trzy nawy były według Strehlkego w kościele wiejskim czymś niezwykłym, a kościołów, w których nawa główna przewyższa boczne, jest w Prusach bardzo mało, przy czym leżą one głównie w Prusach Zachodnich; jako dość pokrewny Pruszczowi wymienia kościół parafialny w Starogardzie, dłuższy o jedno przęsło. Ozdoba szczytu wschodniego jest według niego oszczędna i uboga, a filar wznoszący się pośrodku dzieli szczyt na dwie osobne połowy; ożywienie szczytu odrobiną czerwieni i bieli uważa za zapewne dawne. Wieżę w tej samej postaci widział na kartce sztambucha z 1630 roku, przedstawiającej komiczną scenę z kuligu pod Pruszczem; tajny radca von Quast przekazał mu, że wieża bardzo przypomina wieżę kościoła w Ornecie i jego zdaniem razem z założeniem kościoła należy do połowy XIV wieku.

Górne części wieży, urządzone specjalnie pod tarcze zegarowe, według Strehlkego zapewne nie są pierwotne. W zakrystii dawne sklepienia zasłonięto lichymi, płaskimi sklepieniami krzyżowymi — według Strehlkego zapewne po to, by łatwiej ogrzać pomieszczenie. Sklepienia kościoła Strehlke uważa za pochodzące zapewne z odbudowy po wojnie trzynastoletniej, a drugą odbudowę wiąże z 1578 rokiem. Nastawę ołtarza datuje na koniec XV wieku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 740 mieszkańców: 545 luteranów, 190 katolików i 5 mennonitów, a jako parafię luterańską podaje Pruszcz Gdański (Praust). Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom IX, 1888) w 1869 roku Pruszcz liczył 1819 mieszkańców: 1071 ewangelików, 725 katolików, 4 mennonitów i 19 Żydów; katolicy należeli do parafii świętego Wojciecha pod Gdańskiem, a na miejscu był ewangelicki kościół parafialny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał we wsi 2369 mieszkańców, wśród nich 1396 ewangelików, 943 katolików, trzynastu innych chrześcijan i siedemnastu Żydów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3099 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1882 roku superintendent dr Hermann Claaß. Według spisu z 1 grudnia 1910 roku mieszkańców było 2841, z czego 2763 mówiło po niemiecku, a siedemdziesięciu po polsku; wśród niemieckojęzycznych naliczono 1697 ewangelików, 1029 katolików, czterech innych chrześcijan i trzydziestu trzech Żydów. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Pruszczu liczyła wtedy 3411 ewangelików, a pastorem był od 1912 roku superintendent Hans Kubert.

Kilka wiadomości o tutejszych pastorach i o superintendenturze przechowała prasa. W listopadzie 1837 roku berlińska „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” ogłosiła, że na wolną parafię ewangelicką w Pruszczu powołano dotychczasowego diakona w Kwidzynie, Mellera. Według Gebauera (1855) Alberti, ostatni pastor wymieniony przez Rhesę, zamienił się z nim urzędami, a Mellera wprowadzono w urząd na początku 1838 roku; w 1855 roku nadal go sprawował. W październiku 1857 roku „Magdeburgische Zeitung” podała, że król mianował go superintendentem i powiatowym inspektorem szkolnym diecezji Praust. W sierpniu 1875 roku berlińska „National-Zeitung” odnotowała w rubryce zgonów pastora Mellera z Pruszcza, superintendenta i powiatowego inspektora szkolnego w stanie spoczynku.

W tym samym miesiącu urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił, że superintendentem diecezji Danziger Höhe, jak odtąd nazywano dotychczasową diecezję Praust, mianowano pastora z Tczewa, doktora filozofii Friedricha Hermanna Humburga. W nocy na 26 kwietnia 1892 roku włamano się do kościoła w Pruszczu; jak doniosła „Königsberger Hartungsche Zeitung”, wszystkie sprzęty kościelne pozostały nietknięte, a złodzieje rozbili tylko skrzynkę, w której przechowywano pieniądze zebrane do woreczka kolektowego, i zabrali około 20 marek.

W lutym 1895 roku „Berliner Börsen-Zeitung” doniosła, że król mianował superintendentem diecezji Danziger Höhe dotychczasowego zarządcę superintendentury, pastora doktora Claaßa w Pruszczu; w listopadzie 1901 roku „Berliner Neueste Nachrichten” podały, że superintendent Claaß został zarazem radcą konsystorskim i członkiem konsystorza prowincji Prusy Zachodnie, w płatnym urzędzie ubocznym. W marcu 1904 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że dotychczasowy wikariusz synodu powiatowego w Pruszczu, Paul Großmann, został powołany na pastora w Mierzeszynie, a w lutym 1913 roku „Norddeutsche allgemeine Zeitung” podała, że pastora Kuberta w Pruszczu mianowano superintendentem diecezji Danziger Höhe.

Bär notuje dla parafii ewangelickiej w Pruszczu Gdańskim (Praust) księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1622 roku, wykaz komunikantów od 1838 roku oraz konfirmacje z 1872 roku i od 1874 roku; akta stanu cywilnego z lat 1809–1813 trafiły do archiwum gdańskiego. Z tutejszej parafii zachowały się ponadto duplikaty ksiąg z lat 1809–1874, czyli odpisy składane władzom, często jedyne, co przetrwało. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

W 1945 roku kościół przejęli katolicy: od 1948 roku jako filialny, a od 1980 roku jako kościół parafialny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Otaczający świątynię cmentarz ewangelicki zlikwidowano — nagrobki usunięto, a teren przeznaczono na parking i zieleń. Zachowały się brama cmentarna z 1648 roku z inskrypcją z Psalmu 39 oraz ogrodzenie z bramą z 1864 roku. Zespół kościoła parafialnego — świątynia wraz z pastorówką (dziś biblioteką publiczną), bramą cmentarną, terenem przykościelnym, kaplicą przedpogrzebową z drugiej połowy XIX wieku, murem kościelnym i starodrzewem — wpisano do rejestru zabytków 13 sierpnia 1962 roku pod numerem A-305; w dawnym rejestrze województwa gdańskiego pozycja ta nosiła numer 218. Plebania pochodzi z 1755 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Heise uważał obrazy Dziesięciorga Przykazań za dzieło gdańskiego mistrza z czasu daru burmistrza Schrödera z 1681 roku, a Harnoch przypisuje je Łukaszowi Cranachowi. Harnoch datuje dzwony na lata 1740 i 1730, a opis trzech dzwonów podaje dla wielkiego dzwonu rok odlania 1714 i przelanie w 1865 roku. Gebauer (1855) pisze, że jeden z trzech dzwonów nosi imię mistrza Witwerga z Gdańska, a dwa większe pochodzą z lat 1714 i 1730, mniejszy zaś nie ma daty; Strehlke (1859) uważa najstarszy dzwon, według napisu dzieło Michaela Witwerga z Gdańska, za odlany zapewne jeszcze w XVII wieku. Harnoch i Gebauer opisują kościół jako zbudowany na planie krzyża, Strehlke zaś pisze, że rzut i rysunki temu przeczą, i zarzuca Gebauerowi, że o artystycznej stronie budowli podaje prawie wyłącznie rzeczy błędne.

Organy miały według Harnocha 25 rejestrów, a według Gebauera dwadzieścia jeden głosów w manuale i pedale. Akt biskupa Wincentego z 27 marca 1508 roku przyłączał według Strehlkego, który powołuje się na dokument z archiwum gdańskiego, do kościoła parafialnego w Pruszczu dwa kościoły: parafialny świętej Barbary w Rokitnicy (u Strehlkego: Muggenhall) i świętego Wawrzyńca w Rosenbergu. Przywilej wsi Strehlke datuje na 19 października 1367 roku, a Harnoch ten sam dzień odnosi do 1337 roku.

Według rękopisu Ephraima Praetoriusa emporę z organami i chórem szkolnym zbudowano w 1644 roku, a w 1691 roku ozdobiono ją nowymi malowidłami; Harnoch podaje, że emporę zbudowano w 1691 roku. Rękopis Praetoriusa podaje, że sklepienia wspierały się na czterech wolnostojących kamiennych filarach z każdej strony, a Strehlke opisuje po dwa wydłużone, ośmioboczne filary z każdej strony. Wielki dzwon nosił według rękopisu Praetoriusa rok 1634 oraz nazwiska pastora Martinusa Liliusa i Valentina von Bodecka, a według opisu trzech dzwonów odlał go w 1714 roku Michael Wittwerk. Dalszy ciąg spisu w rękopisie podaje, że Johann Ernst Horn zmarł nagle 30 czerwca 1780 roku, a Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich notuje go przy tej parafii do 1759 roku i podaje, że zmarł w Pruszczu 7 czerwca 1773 roku.

Rękopis Ephraima Praetoriusa podaje, że przed 1414 rokiem nie było w Pruszczu „formalnego” kościoła, a dopisek na jego marginesie — że kościół ufundowano w 1508 roku; przywilej wsi z 1367 roku wymienia już kościół i plebanię, a według von Quasta założenie kościoła należy do połowy XIV wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1663 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 3019 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johannes Forchtesnicht (1549), Martinus Lilius (1622), Heinrich Königshaven (1657), Christoph Pambius (1671), Johann Falck (1679), Gottfried König (1682), Sigismund Lange (1703), Matthias Damitz (1709), Johann Ernst Horn (do 1759), Samuel Friedrich Unselt (1780), Emanuel Constantin Fahr (1786), Johann Adam Neuhöfer (1808), Carl Edmund Robert Alberti (1833–1837), Samuel August Gotthilf Meller (1837), Carl Ernst Ludwig Scheffler (1876), Hermann August Claass (1882), Johannes Kubert (1912), Alfred Schmidt (1933–1940), Johannes Walter (1940).

Po literach „M. R.” z ambony spis pastorów w rękopisie wymienia Henricusa Ringiusa w 1587 roku, może syna starszego Henricusa Ringiusa, diakona u świętej Katarzyny w Gdańsku w latach 1561 i 1571, oraz Johannesa Hubnerusa z Gerstungen w Turyngii, rektora szkoły świętego Bartłomieja i zarazem duchownego kościoła świętego Jakuba od 1592 roku, którego jesienią 1595 roku powołano do Pruszcza na następcę Ringiusa i który zmarł w 1603 roku. Tobias Rühlius, czyli Rühle, przyszedł w 1603 roku i zmarł 26 grudnia 1621 roku w południe, w wieku 67 lat; dwa dni później pochowano go w Pruszczu. Eberhard Bötticher zapisał, że w 1605 roku pastorem w Pruszczu był kalwinista o innym nazwisku, ale Praetorius uważał to za błąd odpisu w miejsce Rühliusa.

Martin Lilius z Gebhardsdorf na Śląsku przybył do Gdańska w sierpniu 1613 roku i uczył w szkole świętych Piotra i Pawła, najpierw jako najmłodszy nauczyciel, potem jako kantor i konrektor; do Pruszcza powołano go 14 stycznia 1622 roku, a 13 lutego wprowadzono. W czasie wojny szwedzkiej wzięto go do niewoli i wywieziono do Tczewa, skąd musiał się wykupić za znaczną sumę. Przeżył zarazy 1620 roku, kiedy przy szkole świętego Piotra odprowadził ze śpiewem ponad 900 zmarłych, a także lat 1624, 1629, 1639 i 1653; zmarł w czasie ostatniej, w 1657 roku, około świętego Michała, gdy zaraza zaczynała ustępować, w sześćdziesiątym piątym roku życia i trzydziestym szóstym roku urzędu.

Heinrich Königshaven z Jever we Fryzji Wschodniej, wcześniej pastor w Kobbelgrube, został powołany 24 października 1657 roku, choć i on, i jego dotychczasowa parafia chcieli, by został na miejscu; urząd objął w Adwencie, w 1658 roku ożenił się z Anną Christiną, córką zmarłego pastora z Kobbelgrube Gottfrieda Stegmanna, a zmarł w 1671 roku w wieku 48 lat. Gottfried König, powołany 17 grudnia 1682 roku i ordynowany 24 stycznia 1683 roku, zmarł 3 stycznia 1703 roku, po pełnych dwudziestu latach urzędu. Dalszy ciąg spisu, dopisany w rękopisie, podaje, że Johann Ernst Horn, od 1722 roku duchowny domu poprawczego, został w marcu 1734 roku, gdy do choroby magistra Matthäusa Damitza (w księdze pastorów: Matthias) doszły niepokoje wojny z Rosjanami, ustanowiony jego stałym zastępcą i po śmierci Damitza w 1735 roku objął parafię.

Pastor Johann Jacob Schalk z Rokitnicy zapisał w kronice swojej parafii, że w lutym 1833 roku zmarł superintendent Arendt, pastor w Pruszczu. Przez cały czas wakatu Schalk otrzymywał zarządzenia władz kierowane do superintendentury w Pruszczu, a 26 sierpnia 1833 roku polecono mu przejąć akta parafii i superintendentury w Pruszczu oraz być obecnym przy wprowadzeniu nowego pastora, wyznaczonym na 29 września 1833 roku, by spisać protokół spraw majątkowych; pastorem został dotychczasowy diakon kościoła Mariackiego w Gdańsku, Alberti. W styczniu 1834 roku tymczasowy zarząd superintendentury w Pruszczu powierzono superintendentowi Ehwaltowi, pastorowi kościoła świętej Trójcy w Gdańsku.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 60, 61, 128; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Pruszcz”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 393, 394; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 130, 131, 132; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 184; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (1582–1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 475, 479, 512–513; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I, z. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 124–132; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 51–61; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 65; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 210–211, nr 135; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Höhe, poz. 34; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), poz. 29; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 87; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 34; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); B. Meyer, „Die evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig”, Gdańsk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 4; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 19; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 30; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54–55, pozycja 237; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 114, 116; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 13, 298; t. 2, s. 351, 468, 470, 508; t. 3, s. 838, 968, 1012; t. 4, s. 1045, 1089, 1167, 1264; t. 5, s. 1320; t. 6, s. 1570, 1598; t. 7, s. 1871, 1911; „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 29 listopada 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Magdeburgische Zeitung” (Magdeburg), 8 października 1857 roku, s. 9 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 17 sierpnia 1875 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 25 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 1 maja 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung”, 3 lutego 1895 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 23 listopada 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 21 lutego 1913 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” 26, 2025, s. 34–36, 38; K. Urbaniak, „Działalność warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elblągu i jego okolicach w latach 1711–1725”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 223, 226–228, 239; Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 111–124; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gdańska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, odbitka częściowa z przygotowywanego dzieła „Das Dorf um Danzig”, Danzig 1940, tablice na s. 49–52, zastrzeżenie co do rysunków kościołów na s. 13; E. Gebauer, „Die Kirche in Praust bei Danzig”, „Der neuen Preußischen Provinzial-Blätter andere Folge” VII, Königsberg 1855, s. 139–143 (Bayerische Staatsbibliothek, Münchener DigitalisierungsZentrum); E. Strehlke, „Die Kirche in Praust”, „Der Neuen Preußischen Provinzial-Blätter dritte Folge” III, Königsberg 1859, s. 324–331 (Internet Archive); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 111r–115r; Trzecia księga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (Müggenhahl) z lat 1808–1836, z kroniką pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825–1834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 42.