Przebendowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Przebendowie leży po południowej stronie drogi z Choczewa do Kurowa, około czterystu metrów od zespołu dworsko-parkowego; wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi go wraz z kaplicą grobową na działce 393/1. Jest dziewiętnastowieczny. Najstarszy odczytany nagrobek należy do Michaela Echta (1797–1875), a dokumentacja konserwatorska z 1985 roku odnotowuje krzyż z 1875 roku. Do centralnej alei przylega ceglana kaplica cmentarna, wzniesiona przez rodzinę von Wittke, która dzierżyła majątek od 1792 roku. Na karcie cmentarza sporządzonej w 1985 roku naliczono prawie pięćdziesiąt mogił ziemnych i umocnionych; pochówki sięgają także okresu powojennego.

Po 1945 roku cmentarz został porzucony i zarósł samosiewami; Nadleśnictwo Choczewo oczyściło teren i ustawiło kamień pamięci. W sierpniu 2026 roku Dominika Gzowska zastała wejście do kaplicy zamurowane pustakami, a we wnętrzu dwa zdewastowane pochówki. Na cmentarzu zastała — mocno uszkodzone — mniej niż dziesięć kamiennych tablic nagrobnych i mniej niż dziesięć nagrobków w kształcie pni drzew. Dominika Gzowska zastała też dwie albo trzy potłuczone tablice z czarnego granitu z napisami.

W 1784 roku Przebendowo leżało dwie i ćwierć mili na północ-północny wschód od Lęborka, na wzniesieniu. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, trzech zagrodników i nauczyciel; była kuźnia — razem dziesięć dymów — las bukowy i dębowy oraz trzy stawy. Wieś należała do parafii w Osiekach Lęborskich (Ossecken).

Przebendowo — dawniej Prebendow, dziś wieś w gminie Choczewo — leżało przed 1945 rokiem w powiecie lęborskim (Landkreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Było gniazdem szlacheckiego rodu Prebendowskich: sprawozdanie wizytacyjne z 1437 roku wymienia je wśród dóbr szlacheckich kaszubskich panów, a 29 kwietnia 1493 roku Jordan i Marcin von Prebendow otrzymali na tutejszy majątek i na Enzow list lenny — według dawniejszych opracowań od księcia Bogusława X. Odnawiano go w latach 1544, 1575, 1605, 1609 i 1621. Obok Prebendowów udział we wsi miała rodzina Jatzkow, wzmiankowana tu w 1527 roku; list lenny wystawiony w Szczecinie 3 lipca tego roku obejmował — obok Jackowa, Biebrowa, Sasina i Zwartowa — także Przebendowo. Około 1621 roku całość wróciła w ręce Prebendowów, a przy składaniu hołdu w 1658 roku wieś reprezentował Hans von Prebendow.

Później majątek dzierżyli Georg Ernst von Krockow i rodzina von Bornstädt — w 1738 roku generał lejtnant Heinrich Bernhard von Bornstädt — a od 1792 roku Paul Albrecht von Wittke, którego rodzina pozostała tu do końca. Franz Schultz opisał Przebendowo jako obwód dworski o powierzchni 501 hektarów ze 166 mieszkańcami w okręgu urzędowym Żelazno.

Własnego kościoła wieś nie miała: wizytacja z 1658 roku wymienia Przebendowo wśród wsi parafii w Osiekach Lęborskich (Ossecken), a Schultz w zestawieniu z około 1910 roku, obejmującym w całym powiecie dwadzieścia cztery kościoły, cztery kaplice i osiemnaście parafii, Przebendowa nie notuje. Ewangelicy należeli do parafii w Osiekach (Ossecken), a katolicy do Wierzchucina (Wierschutzin); spis z 1895 roku odsyłał katolików do Lęborka. Ten sam spis, przeprowadzony 2 grudnia 1895 roku, ujął wieś w dwóch wierszach: w gminie wiejskiej zapisano 22 ewangelików, w obwodzie dworskim 141, w obu zaś ani jednego katolika; urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy mieściły się w Żelaźnie.

Osobna gmina wiejska istniała tu od 1865 roku, ale ponieważ pod koniec składała się tylko z dwóch półrolników i jednego właściciela, rozporządzeniem gabinetowym z 9 stycznia 1899 roku zniesiono ją — mimo oporu mieszkańców — i włączono do obwodu dworskiego.

W 1879 roku majątek Prebendow w powiecie lęborskim, liczący 477,27 hektara, należał do von Wittkego. Wittkowie gospodarowali tu do końca: w latach 1892–1911 Albrecht von Wittke, a w 1928 roku wdowa Anna von Wittke, która wydzierżawiła majątek Kurtowi Albrechtowi von Wittke. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako miejsce kazań parafii w Zwartowie, odległej o 5 kilometrów, nie w Osiekach; dla całej parafii podaje 2240 dusz. Pastorem był Paul Klopsch.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Na częściowo czytelnej tablicy widać „…edrich Bo…”, rok 1868 i dzień śmierci 5 września; opis cmentarza w serwisie Marka Drzewieckiego „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” odczytywał jedyną zachowaną częściowo tablicę jako nagrobek Ralfa Schaubego, urodzonego 18 sierpnia 1868 i zmarłego 15 września 1919 roku.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; wojewódzka ewidencja zabytków (WUOZ Gdańsk); M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasło Przebendowo — Prebendow (dawna witryna); D. Gzowska, oględziny terenowe i fotografie, 7 sierpnia 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077–1078; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 250–251; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 138–139; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 127; „Parey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, t. „Pommern”, 1928, s. 173; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113–114.