Dziedzictwo › Katalog › Przebrno

Kościół · powiat nowodworski

Przebrno — kościół ewangelicki (Pröbbernau)

niem. Pröbbernau

Rodzaj
kościół (dawny ewangelicki)
Nazwa niemiecka
Pröbbernau
Czas budowy
po 1799 (część wschodnia); 1860 (część zachodnia z wieżą)
Miejscowość
Przebrno, gm. Krynica Morska
Dawny powiat
Landkreis Danzig (do 1887), potem Kreis Danziger Niederung (1887–1922), Regierungsbezirk Danzig; od 1922 Landkreis Elbing (nie Kreis Marienburg)
Powiat dziś
nowodworski
Po 1945
zburzony
Dziś
nie istnieje (zburzony około 1960 roku)

We wsi Pröbbernau na Mierzei Wiślanej działała parafia ewangelicka pod patronatem Gdańska, a tutejszy kościół po pożarze z 1680 roku poświęcono ponownie w 1681 roku jako kościół Trójcy Świętej. Świątyni już nie ma — zburzono ją około 1960 roku, a ewidencja zabytków notuje w Przebrnie tylko cmentarz poewangelicki.

Przebrno, po niemiecku Pröbbernau, to wieś rybacka na Mierzei Wiślanej, na wschód od Krynicy Morskiej (Kahlberg), dawniej ewangelicka (luterańska). Kościoła już tu nie ma: według historii parafii w Krynicy Morskiej małe świątynie protestanckie w Przebrnie i Piaskach zburzono około 1960 roku na polecenie władz. Ewidencja zabytków notuje w Przebrnie tylko cmentarz poewangelicki.

Wieś miała własną parafię ewangelicką pod patronatem Gdańska; pierwszym pastorem był w 1605 roku Johann Brunerus. Według Harnocha wieś wzmiankowana jest pod nazwą Pribernow w 1465 i 1520 roku. Nie wiadomo, kiedy założono kościół, bo wszystkie księgi kościelne sprzed 1714 roku zaginęły, ale musiał on istnieć już w 1605 roku. Według atlasu historycznego Prus Królewskich z drugiej połowy XVI wieku Przebrno należało do dawnych parafii katolickich, będących pod koniec XVI wieku w rękach protestantów.

Kościół spłonął w 1680 roku, a w 1681 roku poświęcono go ponownie jako kościół Trójcy Świętej (Dreifaltigkeitskirche). Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku podaje te dzieje dokładniej. Stary kościół rozebrano w 1650 roku, gdy zarząd Mierzei sprawowali burmistrz Adrian von der Linde i dwaj rajcy, i w ciągu roku zbudowano na tym samym miejscu nowy, który pastor Henryk Königshafen poświęcił w dwudziestą niedzielę po Trójcy Świętej 1651 roku.

W 1680 roku, znowu w dwudziestą niedzielę po Trójcy Świętej, kościół spłonął razem z plebanią od ognia, który przeszedł z sąsiedniego domu; pastor Abraham Belitzki stracił wtedy swoją bibliotekę i rękopisy. Odbudowę rozpoczęto w poniedziałek po niedzieli Quasimodogeniti 1681 roku, a poświęcenie odbyło się według rękopisu Praetoriusa dopiero w 1682 roku, także w dwudziestą niedzielę po Trójcy Świętej — inaczej niż w zdaniu powyżej. Nowy ołtarz poświęcono w niedzielę Invocavit 1683 roku. Do rękopisu dołączono barwny rysunek kościoła z 1650 roku, podpisany „Di Kirch[e] zu Pr[i?]bbernau 1650”: szachulcowa świątynia z wieżą na jednym końcu, z rokiem 1650 i zielonym cebulastym hełmem z iglicą, kulą, chorągiewką z herbem Gdańska i krzyżem; nawa ma okna o drobnym, rombowym podziale, wieloboczne zamknięcie po stronie ołtarza, małą wieżyczkę na kalenicy i kruchtę z boku.

Obok narysowano plan wnętrza z ławkami, kręconymi schodami w wieży, chrzcielnicą i ołtarzem. Wieżę wzmiankowano w 1733 roku, organy w 1754; ołtarz i ambona były stare, a organy z czasów Harnocha pochodziły z 1860 roku.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po pierwszym pastorze Janie Brunerusie służyli w Przebrnie kolejno Piotr Valentini, Jan Albinus, Kasper Plaster, Bartłomiej Hanekau, Marcin Jagemann i Dawid Möller, a po Möllerze przyszedł w 1629 roku Sebastian Weismann, który zmarł tu jeszcze w tym samym roku. Według Hartwicha parafie Przebrno i Neukrug połączono w 1629 roku, za pastora Dawida Möllera, ponieważ duchowni w Neukrug nie mogli się sami utrzymać; odtąd pastorzy głosili kazania na przemian w obu kościołach.

Według Hartwicha w 1631 roku duchownym w Przebrnie był Daniel Milichius, który zmarł tu w 1647 roku; w następnym roku przyszedł Henryk Königshafen, a gdy przeniesiono go do Kobbelgrube, nastąpił po nim w 1652 roku Jan Reichlin, zmarły w Przebrnie w 1660 roku. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego w 1641 roku tutejszy duchowny skarżył się, że do kościoła przychodzi ledwie dziesięć osób, wobec czego burmistrz Mierzei nakazał uczęszczanie na nabożeństwa pod karą sześciu groszy.

Według Hartwicha w 1660 roku przybył do Przebrna Piotr Majus, w 1664 roku powołany do kościoła świętej Gertrudy w Petershagen; po nim pastorami byli Jan Ozech (do 1666 roku), Piotr Rechovius (do 1673 roku), Marcin Krüger, przeniesiony w 1674 roku do Kobbelgrube, i Abraham Belitzki, który w 1681 roku również odszedł do Kobbelgrube. Według Hartwicha w 1682 roku pastorem w Przebrnie był Detlev Bethmann, w 1696 roku powołany do Wonneberg (dziś Gdańsk-Ujeścisko); w tym samym roku przyszedł stamtąd Jerzy Kulius, który zmarł w Przebrnie w 1709 roku. Jego następca Salomon Hartsch został w 1710 roku przeniesiony do Tujska, a w 1711 roku przybył Efraim Leichfeld, zmarły w 1718 roku.

Według rękopisu Praetoriusa Jan Brunerus służył w Przebrnie już w XVI wieku (w opisie wyżej: pierwszy pastor w 1605 roku): w suplice z 25 stycznia 1587 roku pisał, że jest tu pastorem od piętnastu lat, żyje w wielkiej biedzie i dostaje tylko sześć marek rocznie. Dawid Möller odszedł według Praetoriusa w 1628 roku do Barwalde, a obu kościołom, w Przebrnie i w Piaskach, zaczął z woli rady miasta służyć dopiero jego następca Sebastian Weismann, powołany w lipcu 1629 roku; zmarł młodo, nie przesłużywszy nawet kwartału. Jerzy Kulius zmarł 3 września 1709 roku i z powodu zarazy, która srożyła się wtedy w Gdańsku, pochowano go bez kazania pogrzebowego.

Po kolejnym pożarze w 1799 roku odbudowano tylko jego wschodnią połowę, później dostawiono drewnianą wieżę z kruchtą; w 1860 roku przybudówki rozebrano i wzniesiono zachodnią połowę kościoła z okazałą wieżą. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, organy do tego kościoła zbudowała w 1857 roku firma braci Terletzkich z Elbląga, a w 1904 roku nowe — zakład Eduarda Wittka. Bernhard Schmid w inwentarzu zabytków z 1919 roku zaliczał kościół w Przebrnie, obok kościołów w Drewnicy i Kobbelgrube, do okazałej grupy świątyń z terenu gdańskiego, do której należał też kościół w Tujsku z 1686 roku. Grupę tę wyróżniał brak niemal wszystkich przypór na zewnątrz, a wewnątrz jednolicie ukształtowane empory i ławki, dostosowane do potrzeb nabożeństwa protestanckiego.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 186 mieszkańców, wszystkich wyznania luterańskiego, a także jeden kościół ewangelicki i parafię na miejscu. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Żuławkach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1885 roku dał 359 mieszkańców, spis z 1 grudnia 1905 roku — 315, w tym 303 ewangelików, 9 katolików i 3 innych chrześcijan. Katolicy należeli do parafii w Żuławkach (Fürstenwerder). Później liczono tu 330 osób w 1933 roku i 268 w 1939 roku.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom IX, 1888) podaje, że kościół ewangelicki w Przebrnie, po niemiecku Pröbbernau, należał dawniej do katolików i miał filię w Neukrug. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom IX, 1888) w Przebrnie działała w 1886 roku dwuklasowa szkoła ewangelicka z jednym nauczycielem i 145 dziećmi. Ten sam słownik notuje, że w 1869 roku Przebrno liczyło 297 mieszkańców: 292 ewangelików i 5 katolików.

Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje tę parafię jako „Pröbernau” w diecezji Mierzeja Gdańska (Danziger Nehrung), z patronatem magistratu i 1000 dusz. Harnoch zapisał, że pastor z Przebrna był w jego czasach jedynym duchownym na całej Mierzei, a parafia miała szkoły w Przebrnie i w Krynicy Morskiej (Kahlberg). Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1156 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1893 roku Franz Grzegorzewski. Pastor z Przebrna zarządzał też parafią w Piaskach (Neukrug), wakującą od 1860 roku.

Z parafii zachowały się księgi metrykalne, które inwentarz ksiąg kościelnych Prus Zachodnich — mikrofilmów i kopii cyfrowych — datuje na lata 1710–1888. Spis Bära z 1908 roku i wykaz Rosego z 1909 roku podają jednak jako początek ksiąg chrztów, ślubów i zgonów rok 1736. Śladów gminy mennonickiej brak.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1736 roku, konfirmacji od 1773 roku i wykaz komunikantów od 1871 roku; w księgach z lat 1736–1888 zapisywano też sprawy kościelne. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1736— K 1871— Konf 1773—. In den Büchern von 1736—1888 finden sich Aufzeichnungen über kirchliche Angelegenheiten. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809—12. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1801—06. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1814—74 (zugleich für Neukrug)”.

Administracyjnie wieś należała pierwotnie do powiatu gdańskiego (Landkreis Danzig), od 1887 roku do powiatu gdańskiego nizinnego (Kreis Danziger Niederung), a od 1922 roku do powiatu elbląskiego (Landkreis Elbing) — nie do malborskiego (Kreis Marienburg). Krótko, od 10 stycznia do 24 grudnia 1920 roku, leżała w granicach Wolnego Miasta Gdańska, po czym wróciła do Rzeszy. Kerstan zaznacza, że granica z 1920 roku przecięła parafię: należąca do niej wieś Vogelsang z Neue Welt znalazła się w Wolnym Mieście Gdańsku. Przebieg granicy zapowiadały już warunki pokoju: w maju 1919 roku „Reichsbote”, streszczając jego warunki, podał, że według artykułu 28 granica Prus Wschodnich miała się zaczynać w punkcie na wybrzeżu Bałtyku, półtora kilometra na północ od kościoła we wsi Przebrno. Pastor Sawatzki służył w Przebrnie w latach 1824–1830.

Wiosną 1945 roku był to rejon ciężkich walk o pozycję ryglową (Riegelstellung) 14a; wieś zajęła Armia Czerwona 5 maja 1945 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Jerzego Kuliusa Eduard Schnaase nazywa Georgiem Kühlem i podaje, że zmarł on w 1696 roku jako pastor w Przebrnie — tymczasem według Hartwicha w 1696 roku dopiero tu przyszedł, a zmarł w 1709 roku. Według Harnocha organy pochodziły z 1860 roku, według zestawienia Bireckiego zbudowała je w 1857 roku firma braci Terletzkich. Duchownego, którego Hartwich nazywa Janem Reichlinem, rękopis Ephraima Praetoriusa zapisuje jako Reuchlinusa.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Friedrich Constantin Prückelmeyer (1801), Johann Wilhelm Anger (1823), Carl Eduard Gehrt (1831), Gustav Viktor Siewert (1850), Friedrich Wilhelm Grünwald (1861), Carl Boie (1865), Paul Martin Oskar Reinecke (1871), Johann Adolf Max Theodor Großkopf (1875), Wilhelm Robert Eduard Elsner (1883), Bernhard Emil Friedrich Hermann Stümer (1890), Franz Oskar Otto Grzegorzewski (1893), Johann Conrad Stadie (1899), Bruno Wilhelm Eugen Ehrhardt (1905), Paul Hermann Johannes Schmidt (1907), Carl Friedrich Leopold Beckmann (1918), Ernst Hermann Froese (1926), Johannes Karl Heinrich Büsching (1936–1941), Heinrich Lassek (1941).

Księga zna też 28 wcześniejszych duchownych, najdawniejszego z 1605 roku.

W 1880 roku pastorem w Przebrnie był Wiederhold. W kwietniu tego roku korespondent z Elbląga donosił, że zakłada on bibliotekę ludową dla odosobnionej ludności Mierzei Wiślanej: mieszkańcy wielu tutejszych wsi żyli z dala od wszelkiego życia kulturalnego, a w burzliwej porze roku tracili wszelką łączność ze światem, i z własnych środków nie mogli kupować książek ani czasopism. W czerwcu biblioteka dla odciętych wsi rybackich liczyła już 300 pozycji, wprawdzie z wieloma dubletami, ale tak, by ci ludzie, bardzo samotni zimą, nie zostali odtąd całkiem bez strawy duchowej. W lutym 1890 roku prasa berlińska podała, że na pastora w Przebrnie powołano kandydata Grünhagla; w księdze pastorów jako pastor z 1890 roku figuruje jednak Bernhard Stümer.

W styczniu 1899 roku ogłoszono, że stanowisko pastora w Przebrnie z Piaskami, z dochodem 2806 marek i wolnym mieszkaniem, jest wolne, a zgłoszenia przyjmuje magistrat Gdańska. Pastora Beckmanna wprowadził na urząd 27 października 1918 roku superintendent Polenske z Nowego Dworu Gdańskiego. Przy tej okazji zgromadzona w kościele gmina uchwaliła depeszę do cesarza, w której zapewniała, że jest niemiecka i ewangelicka i chce pozostać niemiecka; w odpowiedzi tajny radca gabinetowy von Delbrück przekazał podziękowanie cesarza i jego najserdeczniejsze życzenia błogosławieństwa. Jeszcze w 1935 roku reportaż z podróży pocztowym dyliżansem przez Mierzeję opisywał piękny kościół w Przebrnie nad Zalewem i otaczający go starannie utrzymany cmentarz z grobami z wielu dziesięcioleci, wśród nich grób ojca i syna, którzy około przełomu wieków utonęli w morzu.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 165, 189, 194, 203, 210; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Przebrno”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 398; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4, nr 45; Przebrno — Wikipedia (EN); Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Nizina Gdańska, poz. 47 (strony druku 26–27); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 210–211, nr 138; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; historia parafii rzymskokatolickiej w Krynicy Morskiej; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909, s. 10; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 430; „Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, pod redakcją T. Paneckiego i M. Słonia, część II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 29; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 220, 222; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 283, 303; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 33; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55, pozycja 241; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. XLVIII; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 81, 181, 263; t. 2, s. 429, 440, 534, 562, 657, 666, 673; t. 4, s. 1050; t. 5, s. 1404, 1452; t. 6, s. 1603, 1703, 1742, 1788; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 17 kwietnia 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 16 czerwca 1880 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” (Berlin), 26 lutego 1890 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 10 stycznia 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 5 listopada 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 maja 1919 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Wurzener Erzähler” (Wurzen), 3 listopada 1935 roku, s. 3 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 84r–86r oraz rysunek na nienumerowanej karcie po k. 83r.

Fotografie

Dawne widoki

Fotografia sprzed 1945 roku: wnętrze kościoła w Przebrnie (Pröbbernau) z ołtarzem i modelem statku; świątynię zburzono około 1960 roku.
Fotografia sprzed 1945 roku: wnętrze kościoła w Przebrnie (Pröbbernau) z ołtarzem i modelem statku; świątynię zburzono około 1960 roku. · fotografia, autor nieznany — Bildindex der Kunst & Architektur / Foto Marburg, CC BY-SA 4.0 · źródło
Duchowni ewangeliccy w Przebrnie według Rhesy (1834) — 43 nazwiska, lata 1605–1833

Imiona i nazwiska w pisowni druku; lata objęcia i opuszczenia urzędu według źródła.

Źródło: L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Królewiec 1834, s. 92–94; poprawki według erraty Rhesy: „Verbesserungen und Zusätze”, s. 32–34.

Życiorysy duchownych (53)

Krótkie życiorysy opracowane na podstawie księgi pastorów, bez danych rodzinnych. Nazwy mniejszych miejscowości podajemy w pisowni księgi; daty bywają w niej niepewne.

Źródło: „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19).

Położenie: 54,3559° N, 19,3571° E Pokaż w atlasie →

⚠ Pochodzenie współrzędnych nieudokumentowane. (według danych OpenStreetMap)

Źródła

  1. Przebrno — Wikipedia (EN)
  2. A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 398
  3. „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820
  4. „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych)
  5. M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908
  6. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Przebrno”
  7. A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 165, 189, 194, 203, 210
  8. Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55, pozycja 241
  9. „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 81, 181, 263; t. 2, s. 429, 440, 534, 562, 657, 666, 673; t. 4, s. 1050; t. 5, s. 1404, 1452; t. 6, s. 1603, 1703, 1742, 1788
  10. „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 17 kwietnia 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
  11. „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 16 czerwca 1880 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
  12. „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” (Berlin), 26 lutego 1890 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
  13. „Deutsche Zeitung” (Berlin), 10 stycznia 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
  14. „Der Reichsbote” (Berlin), 5 listopada 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
  15. „Der Reichsbote” (Berlin), 8 maja 1919 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
  16. „Wurzener Erzähler” (Wurzen), 3 listopada 1935 roku, s. 3 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)
  17. E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 84r–86r oraz rysunek na nienumerowanej karcie po k. 83r

Metryczka

Identyfikator w atlasie
KOS-0286
Stan weryfikacji
wymaga sprawdzenia w terenie
Pewność ustaleń
średnia
Opis powstał z kwerendy źródłowej dla atlasu dziedzictwa ewangelickiego Pomorza. Zawiera wyłącznie fakty potwierdzone w wymienionych źródłach; szczegóły niepewne oznaczono [?]. Uwagi i sprostowania: lukasz@plexisystem.pl.