Przechlewko — cmentarz rodowy

Przechlewko, po niemiecku Prechlauermühle — dosłownie „młyn przechlewski” — to niewielka wieś w gminie Przechlewo, w powiecie człuchowskim. Były tu dwa cmentarze: dawny ewangelicki i rodowy. W ewidencji zabytków ujęto cmentarz rodowy z końca XIX wieku i jego dotyczy ten opis. Karta z 30 października 1992 roku ocenia stan cmentarza słowami: „brak nagrobków i brak drzewostanu”. Zachowały się wtedy jedynie dwie mogiły i fundament grobowca z pierwszej połowy dwudziestego wieku, a teren porastała murawa; cmentarz leżał w zachodniej części wsi, sto metrów od drogi wiejskiej, pośród lasu, a granice dawnego układu przestrzennego pozostawały czytelne.

Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, a cmentarz pozostał.

Przed 1945 rokiem wieś należała do powiatu człuchowskiego (Kreis Schlochau), którego przynależność prowincjonalna była zmienna: Prusy Zachodnie do przełomu 1919/20 roku, Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie w latach 1920–1938, wreszcie prowincja Pomorze od 1938 roku. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Prechlauermühl jako majątek. Notował tu 13 domów mieszkalnych i 113 mieszkańców, w tym 90 ewangelików i 23 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Sampohl; katolicy — do parafii Prechlau; dzieci należały do okręgu szkolnego Neuguth. W wykazie gmin z 1 grudnia 1885 roku Przechlewko figuruje nie jako gmina wiejska, lecz jako obwód dworski.

W 1891 roku Przechlewko (Prechlauermühle) było osobnym majątkiem o powierzchni 1250 hektarów, w większości leśnym; należało do poznańskiego kupca Bernharda Jaffégo. W 1903 roku księga nie wymienia Przechlewka jako majątku, a w latach 1909–1922 Przechlewko było folwarkiem majątku Eichenfelde, którego właścicielem był Felix Finck.

Spis z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 164 pod pozycją 127, naliczył tu 138 mieszkańców — 67 mężczyzn i 71 kobiet — w tym 89 ewangelików i 49 katolików. W tym spisie wieś miała czternaście budynków mieszkalnych i dwadzieścia cztery gospodarstwa domowe. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 263 mieszkańców w dwudziestu pięciu budynkach mieszkalnych. Po niemiecku mówiło wtedy 220 osób, a wśród nich było 101 ewangelików i 119 katolików; 43 osoby podały jako język ojczysty polski.

W 1925 roku w parafii przechlewskiej (Prechlau) 61,5 procent mieszkańców deklarowało katolicyzm. W 2007 roku, 1 stycznia, mieszkało w Przechlewku 81 osób.

Ewangelicy należeli do parafii w Sąpolnie — tak podają spis z 1885 roku i Agathon Harnoch, który Prechlauermühl wymienia wśród miejscowości parafii Sąpolno–Pakotulsko. Bär (1908) notuje przy ewangelickim Przechlewie księgi chrztów i ślubów od 1829 roku, zgonów od 1831, konfirmacji od 1889 i komunikantów od 1892; przechlewscy ewangelicy byli wcześniej związani z kościołem w Pakotulsku. Odrębną parafię utworzyli według Benedykta Reszki w 1893 roku; za jej pierwszego zarządcę Reszka uważa pastora Paula Hartwiga, podając lata 1889–1898, a więc z początkiem przed utworzeniem parafii.

W 1890 roku Harnoch wymienia Przechlewo jeszcze tylko jako miejsce nabożeństw zewnętrznych parafii Sąpolno–Pakotulsko. Katolicy należeli do przechlewskiej parafii świętej Anny, przy kościele odbudowanym w 1720 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sąpolno (Sampohl) i podaje tu 101 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau; Gemeindelexikon, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzyńska (Regierungsbezirk Marienwerder), Kreis Schlochau, pozycja 67; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 504; spis ksiąg metrykalnych prowincji Prusy Zachodnie w opracowaniu Bära, 1908; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 25–26; Przechlewo — Wikipedia (dane wyznaniowe parafii z 1925 roku); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; karta cmentarza w Przechlewku, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 204; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 142–143; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 252; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 168–169; „Landwirtschaftliches Güter-Adreßbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreußen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder”, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 34; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 142–143; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.