Przechlewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz komunalny w Przechlewie (Prechlau) leży na terenie dawnego założenia grzebalnego wsi zamieszkanej przez katolików i ewangelików; jego część historyczna zachowuje rodowód ewangelicki. Cmentarz jest czynny do dziś.

Wieś była ośrodkiem parafialnym obu wyznań. Katolicka parafia świętej Anny sięga średniowiecza — kościół w pruski mur postawiono w 1720 roku, a w latach 1898–1901 rozbudowano o murowany transept; stoi przy ulicy Młyńskiej i jest wpisany do rejestru zabytków decyzją z 4 grudnia 1954 roku. Najstarsze księgi metrykalne spłonęły w 1662 roku razem z plebanią; zachowane serie zaczynają się w 1663 i 1669 roku; Słownik geograficzny odnosi pożar kościoła i akt do czasów proboszcza Jerzego Hintza, zmarłego w 1688 roku.

Parafia katolicka liczyła w 1867 roku 2434 dusze, a w 1886 roku 3136.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Przechlewo dzieliło się na trzy działy szlacheckie: A — po Piotrze Wawrzyńcu Komiszkim od 1757 roku Stanisława Rekowskiego; B — po Komiszkich od 1752 roku Jakuba Lorenza Schmidta i jego rodziny, a od 1767 roku Jana Lehwald-Powalskiego; C — po Theodorze von Wolschlaegerze i Michaelu Ernście von Wedelstaedcie od 1738 roku Prądzyńskich: Albrechta, jego syna Jana i wnuka Albrechta. W wykazie wasali z 1774 roku 35-letni Jan Lehwald-Powalski mieszkał w swojej części Przechlewa, a inna część należała do 57-letniej pani Prądzyńskiej.

Ewangelicy byli tu obecni od XVI wieku, ale przez trzysta lat nie mieli własnej parafii — stanowili filię parafii w Sąpolnie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku przypisuje Przechlewo do parafii ewangelickiej w Sąpolnie, a Agathon Harnoch wymienia je jako miejsce nabożeństw zamiejscowych i miejscowość szkolną parafii Sąpolno–Pakotulsko, nie jako parafię; cała ta parafia liczyła u niego 3245 dusz i miała sześć cmentarzy ewangelickich. Harnoch w 1890 roku podaje tu diecezję chojnicką, a według wykazu Bära z 1908 roku parafia należała do diecezji człuchowskiej. Pierwszym proboszczem został Paul Albrecht Otto Hartwig, który urzędował do 1898 roku. Po nim przyszli Heinrich Hugo Gerhard Borowski (1898–1928) i Erwin Zarbock (1930–1945).

Bär notuje w wykazie ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, że tutejsze ewangelickie chrzty i śluby zapisywano od 1829 roku, a zgony od 1831 — w czasach filialnych; księgi konfirmacji prowadzono od 1889, a komunikantów od 1892 roku.

Własną świątynię ewangelicy postawili w latach 1896–1897, ale zaatakował ją grzyb domowy i trzeba ją było rozebrać; nową wzniesiono w 1911 roku. Po 1945 roku przejęli ją katolicy jako kościół filialny pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej, zwanej też Jasnogórską; kościół figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-1723, wpisany decyzją z 21 marca 2001 roku. W ewangelickiej diecezji człuchowskiej, odpowiedniku poszerzonego dekanatu, Przechlewo było jedną z trzynastu parafii — obok Sąpolna, Olszanowa i Rzeczenicy.

W 1922 roku gmina kościelna przeszła do prowincji kościelnej Poznań–Prusy Zachodnie.

W 1868 roku wieś liczyła 1086 mieszkańców — 638 katolików i 406 ewangelików — przy 109 domach i 231 budynkach. W dobrach rycerskich, ujętych w spisie osobno, mieszkało 139 osób w dwunastu domach, w tym 76 ewangelików i 63 katolików — odwrotnie niż we wsi. Działała tu wtedy ewangelicka szkoła jednoklasowa ze 142 dziećmi i jednym nauczycielem oraz dwie klasy szkoły katolickiej ze 184 uczniami.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w gminie wiejskiej 1454 mieszkańców — 664 mężczyzn i 790 kobiet — a wśród nich 766 katolików, 649 ewangelików i 39 Żydów, w 144 budynkach mieszkalnych. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 1878 mieszkańców, z tego 1844 niemieckojęzycznych; wśród niemieckojęzycznych naliczono 804 ewangelików i siedmioro Żydów, resztę stanowili katolicy. Po polsku mówiło dwadzieścia osób, po kaszubsku dziesięć, a cztery osoby podały dwa języki ojczyste: niemiecki i inny.

W 2007 roku miejscowość liczyła 2838 osób.

Wieś zajęto 27 i 28 lutego 1945 roku, a ludność niemiecką wysiedlono; z około 1400 ewangelików żyjących wtedy na terenie dzisiejszej gminy zostało kilkunastu. Cmentarz stał się komunalny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według jednych źródeł w 1889 roku Przechlewo, wydzielone z Sąpolna, zostało siedzibą własnej parafii Kościoła unijnego, według Benedykta Reszki odrębną parafię utworzono w 1893 roku.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, pozycja 64); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, spis z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Schlochau, pozycja 66; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Przechlewo; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 503–504; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycje 213 i 457; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 25–26; westpreussen.de, „Zur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreußen” — skład diecezji człuchowskiej; de.wikipedia.org, hasło Przechlewo — dzieje gminy ewangelickiej, kościoły i wykaz proboszczów; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; Parafia pod wezwaniem świętej Anny w Przechlewie — Diecezja Pelplińska; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 364 (s. 16), nr 564 (s. 22), nr 1342 (s. 125–126).