Przeręba — cmentarz ewangelicki

Przeręba, po niemiecku Georgenhütte, była kolonią i osadą leśną (Forsthaus) w powiecie człuchowskim, w obrębie majątku rycerskiego Adlig Hammerstein, czyli Czarnego. W sprawach parafii katolickiej i urzędu stanu cywilnego osada podlegała Czarnemu. Powiat należał do prowincji Prusy Zachodnie z rejencją w Kwidzynie do 1919/1920 roku, potem do Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją w Pile. W prowincji Pomorze powiat znalazł się 1 października 1938 roku, z rejencją w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

Kościelnie osada należała do parafii ewangelickiej, którą Agathon Harnoch opisuje pod nazwą „Hammerstein und Wehnershof”: duchowny mieszkał w Czarnem, a w Międzyborzu (Wehnershof) stał kościół filialny pod patronatem tamtejszego dworu. Harnoch podaje, że nabożeństwa odprawiano w nim raz na kwartał.

W Międzyborzu kościół filialny postawiło w 1818 roku kilku gospodarzy — wbrew sprzeciwowi pastora w Schönau, do którego parafii mieszkańcy Międzyborza dotąd należeli. Była to budowla drewniana, z wieżyczką o dwóch dzwonach. Parafia liczyła 4390 dusz. Przeręba miała w niej własne miejsce szkolne: Harnoch wymienia Georgenhütte w wykazie miejscowości szkolnych obok Czarnego, Hannsfelde, Falkenwalde i Wehnershof.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Georgenhütte siedem domów mieszkalnych i 146 mieszkańców, w tym 87 ewangelików i 59 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Zachowany obiekt to cmentarz rodowy, dawniej ewangelicki, związany z osadą i majątkiem; w źródłach nie znaleziono kościoła w osadzie.

Karta cmentarza z 30 września 1995 roku ocenia jego stan słowami: „zniszczone nagrobki, przerzedzony drzewostan”. W karcie zapisano, że na powierzchni sześciu arów, przy szosie z Międzyborza do Czarnego, pośród lasu, zachowały się wtedy dwa wolno stojące nagrobki i cztery mogiły z pierwszej połowy dwudziestego wieku. W tej samej karcie najstarszy czytelny nagrobek datowano na 1916 rok i opisano jako upamiętniający poległego w pierwszej wojnie światowej. Karta odnotowuje brak ogrodzenia i bramy; granice wyznaczały drzewa — cztery sosny, siedem świerków i brzoza. W karcie opisano runo z konwalią i wnętrze wypełnione podrostem świerkowym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem z Wehnershof w parafii Międzybórz (Wehnershof) i podaje łącznie 704 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Hammerstein und Wehnershof; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau; wojewódzka ewidencja zabytków (wyciąg cmentarzy); „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; karta cmentarza w Przerębie, oprac. H. Gfecki, 1995 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 130–131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.