Przezmark — dawny kościół ewangelicki (Preußisch Mark, gmina Elbląg)

Przezmark, po niemiecku Preußisch Mark, leży niedaleko Elbląga, w gminie Elbląg; Słownik geograficzny umieszczał wieś na wschód od jeziora Drużno. Stoi tu gotycki kościół, dziś pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, w którym od 1554 roku odprawiano nabożeństwa ewangelickie. Rejestr zabytków datuje kościół na połowę XIV wieku i podaje przy nim także lata 1901–1902.

Agathon Harnoch pisał w 1890 roku, że wkrótce po założeniu Elbląga rycerze zakonni zbudowali w Przezmarku kościół i wieżę o mocnych murach. W czasach przedreformacyjnych kościół należał do archiprezbiteratu elbląskiego — Harnoch dodaje, że nosi także miano świętej Katarzyny; mniejszy dzwon, z napisem „in honorem St. Catharinae”, odlano w 1403 roku, większy w 1430. Harnoch wywodził, że kościół musiał stać około 1341 roku: duchowny z Przezmarku odprawiał bowiem nabożeństwa w kościele filialnym zakładanego w połowie XIV wieku Nowego Miasta Elbląga, zanim tamtejszy kościół dostał własnego duchownego; kościół Trzech Króli w Nowym Mieście wzmiankowano w 1341 roku, a jego proboszcza w 1374.

Według Harnocha w 1554 roku, gdy w Elblągu ewangelię tłumiono, zaczął ją w Przezmarku głosić Bartholomäus Lemke; w druku Harnocha stoi, że czynił to „ohne Frucht”, czyli „bez skutku”, a Krause pisze w tym miejscu „sonder Scheu und Furcht”, czyli „bez lęku i obawy”. Mieszkańcy Elbląga, mimo sprzeciwu biskupa Hozjusza (Hosius), tłumnie ściągali na nabożeństwa Lemkego, a członkowie rady miejskiej przystępowali tu do Wieczerzy Pańskiej, dopóki w 1558 roku Elbląg nie otrzymał przywileju religijnego. Lemke zmarł w 1593 roku, a jego następcy, jak pisze Harnoch, nieprzerwanie głosili czystą ewangelię. Słownik geograficzny podaje, że pierwszy pastor ewangelicki objął tu urząd w 1557 roku. W latach 1745–1758 pastorem był tu Tolckemit, rodowity elblążanin, który oprócz kazań okolicznościowych wydał „Elbinger Lehrergedächtniß”; zmarł w 1759 roku jako duchowny kościoła świętej Anny w Elblągu.

Pastor Krause, który w 1818 roku spisał notatki o kościele i wsi, pisał, że roku budowy kościoła nie znano; wspomniano go w 1345 roku i podobno wtedy go naprawiano. Według starego rękopisu, który przytacza, 1 maja 1609 roku wieś spłonęła doszczętnie, a ocalały tylko kościół i plebania. O Lemkem Krause pisał, że w 1554 roku wstąpił na ambonę „sonder Scheu und Furcht”, czyli „bez lęku i obawy”. Biskup Hozjusz uzyskał wtedy na dworze surowy rozkaz i posłał go radzie Elbląga z żądaniem, by oddaliła heretyckiego duchownego, lecz rada go nie posłuchała; w niedziele i święta przychodzili tu także mieszkańcy okolicy, by przyjąć Wieczerzę Pańską pod dwiema postaciami. Księgi kościelne prowadzono w Przezmarku od 1603 roku, a w 1632 roku przyłączono do parafii wieś Serpin.

W 1690 roku pastor Tolkemit z Przezmarku za 100 florenów odprawiał w dni powszednie nabożeństwa w głównym kościele ewangelickim Elbląga. Krause liczył, że jeśli znane są nazwiska wszystkich duchownych ewangelickich, w 1818 roku urzędował tu trzydziesty z nich, a przeciętnie zmieniali się oni co osiem lat.

Harnoch opisywał kościół jako stojący wysoko wśród zieleni, z wieżą, z której roztaczał się piękny widok. Strop i empory były pięknie malowane, w kruchcie stała kamienna kropielnica, ołtarz i ambona były rzeźbione, a organy miały 13 głosów. Po prawej stronie ołtarza stały modne (według słów Harnocha) ławy, po lewej ławy dla dworu; przed ołtarzem leżały płyty nagrobne nad trumnami zmarłych duchownych, a w kościele były nagrobki rodziny von Bodeck, której herby widniały na ścianach. Od 1826 roku patronat nad kościołem należał do króla.

Parafia obejmowała w 1890 roku 2200 dusz i miała jeden cmentarz, w Przezmarku. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Elblągu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny notował w 1869 roku we wsi 298 mieszkańców, w tym 288 ewangelików i 10 katolików; do tutejszej szkoły ewangelickiej chodziło w 1887 roku 76 dzieci.

W 1818 roku kościół otaczały stare lipy, a cmentarz przykościelny — mocny czerwony mur; kamienna brama naprzeciw kruchty otwierała się, jak pisał Krause, tylko dla zmarłych. Kościół miał cztery srebrne, częściowo złocone kielichy. Krause wyróżnia jeden z nich, zdobiony kamieniami szlachetnymi i wykonany w 1504 roku; napis na stopie głosi, że należy do Przezmarku pod Elblągiem. Przez wiele lat kielicha tu nie było, a pewien starzec pamiętał, że zwróciła go kościołowi rada miejska Elbląga. Na ścianach wisiało sześć tarcz z herbami rodziny von Bodeck, najstarsza z 1662 roku. Nad zakrystią znajdowało się epitafium Georga Ferdinanda von Skal ze Śląska, chorążego gwardii pieszej króla pruskiego, pochowanego w kościele 20 sierpnia 1706 roku; według księgi kościelnej zmarł w 23. roku życia, gdy stała tu na kwaterze gwardia brandenburska.

W kościele pochowano też komendanta twierdzy elbląskiej, polskiego generała majora Hansa Christopha von Bardeleben. Pogrzeb odbył się 16 lipca 1748 roku, a mowę pogrzebową, którą wygłosił pastor Tolkemit, drukowano dwukrotnie; gdy 30 maja 1818 roku przy wyrównywaniu posadzki podniesiono płytę z jego grobu, zostały pod nią tylko nieliczne szczątki. Inne płyty nagrobne upamiętniały osoby zmarłe około 1618 roku. Wśród zasłużonych dla kościoła Krause wymienia Eskego, który kazał wymalować strop, oraz Möllera i Horna, którzy kazali zbudować organy i ołtarz; ambonę postawił prawie sto lat przed 1818 rokiem chłop Hans Liedke za 400 florenów.

Krause przytacza opis pastora Tolkemita: 5 września 1753 roku o siódmej wieczorem trzy pioruny uderzyły w kościół i wieżę. Pierwszy strzaskał w wieży wiele dachówek, kilka krokwi i słupów, drugi przebił dach, strzaskał duży drewniany słup więźby, wpadł nad organami do wnętrza i zerwał wszystkie ozdoby z pryncypału organów, a trzeci wyrwał z wieży około sześciu dachówek i zszedł po wielkich drzwiach kościoła; sam kościół, jak pisał Krause, nie doznał prawdziwej szkody. Zabudowania gospodarcze plebanii spłonęły w nocy 17 stycznia 1762 roku, według pastora Möllera zapewne podpalone, i ponownie 2 maja 1806 roku. Wielka wichura 17 stycznia 1818 roku poważnie uszkodziła zubożały i zadłużony kościół: z wieży zerwało dachówki, a żelazny drążek z chorągiewką wygiął się jak cienkie drzewko.

Parafianie dobrowolnie złożyli się na naprawę, postawiono też na nowo przewrócony mur cmentarza, a Krause szczególną zasługę przypisał przełożonemu kościelnemu Michaelowi Gerlachowi z Węklic. Według Krausego w 1817 roku obchodzono tu jubileusz reformacji po raz pierwszy. W ustępie o unii luteranów i reformowanych podaje, że w 24. niedzielę po Trójcy Świętej 1817 roku 134 osoby przystąpiły tu do Wieczerzy Pańskiej „nach der Weise der evangelischen Kirche”, czyli według obrządku Kościoła ewangelickiego; liczbę tę nazwał rzadko spotykaną i wyrażał nadzieję, że parafia nie pozostanie długo jedyną taką w okolicy.

Według Krzysztofa Urbaniaka organy zbudował w 1713 roku warsztat Andreasa Hildebrandta: dotychczasową, opatrzoną znakiem zapytania atrybucję potwierdzają porównania z innymi instrumentami tej pracowni. Miały pierwotnie jeden manuał bez pedału i stół gry w tylnej ścianie szafy, a prospekt liczył 53 piszczałki w dolnej i 39 w górnej kondygnacji. W 1901 roku firma Eduarda Witteka przebudowała je na system pneumatyczny; według katalogu firmy z 1908 roku miały odtąd 12 rejestrów, dwa manuały i pedał. Po rozszabrowaniu wnętrza, zapewne już po 1945 roku, organy zachowały się fragmentarycznie — szafa z oryginalnymi klocami prospektowymi i grzebieniami, wiatrownice, stół gry, miech i część drewnianych piszczałek Witteka — i czekają na konserwację.

Dawne zdjęcie pomiarowe Pruskiego Zakładu Fotogrametrycznego (Preußische Meßbildanstalt) pokazuje kościół od południowego wschodu: wieżę z wysokim, ostrosłupowym dachem, szczyt ozdobiony sterczynami i wieloboczne prezbiterium. Karta zdjęcia podaje lata wykonania 1900–1940, a katalog Foto Marburg datuje je z zastrzeżeniem na około 1939–1940. Robert Ziemiański podaje, że w 1948 roku ksiądz Alojzy Neumann z placówki duszpasterskiej w Pomorskiej Wsi objął opieką opuszczone kościoły w Milejewie i w Przezmarku. Opisywany tu Przezmark leży kilka kilometrów od Pomorskiej Wsi; drugi Przezmark znajduje się w gminie Stary Dzierzgoń.

Dziś jest to rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Jest wpisany do rejestru zabytków województwa warmińsko-mazurskiego pod numerem 693, decyzją z 21 grudnia 1973 roku; osobny wpis z 25 października 2021 roku, numer A-4711, obejmuje cmentarz przy kościele razem z ogrodzeniem, które rejestr datuje na XIV wiek, i ze starodrzewem. Polska Wikipedia wymienia w kościele ołtarz z 1817 roku, granitową kropielnicę, obrazy z 1844 roku, płyty nagrobne i drewnianą emporę z malowidłami religijnymi, a przed kościołem dwie dziewiętnastowieczne stele nagrobne; w wieży jest według niej dzwon z 1403 roku. Piotr Birecki wymienia Przezmark wśród kościołów, w których zachowały się zespoły scen ze Starego i Nowego Testamentu, wzorowanych między innymi na rycinach Matthäusa Meriana.

W gminie Stary Dzierzgoń, dawniej w powiecie morąskim, leży drugi Przezmark, gdzie ewangelicy mieli kościół wzniesiony według Harnocha w 1821 roku; ma on w atlasie osobny wpis.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Krause, przytaczając opis pastora Tolkemita, datuje uderzenie piorunów, które budowla przetrwała, na 5 września 1753 roku; polska Wikipedia pisze, że w 1573 roku kościół zniszczył pożar i że go odbudowano. Według Krausego pogrzeb generała majora von Bardelebena odbył się 16 lipca 1748 roku, a Tolckemit (1753) datuje druk swojej mowy na ten pogrzeb na 1747 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1837 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Jacob Stelter (1809), August Gotthilf Krause (1813), Otto Friedrich Riebes (1829), Alexander Eduard Hugo Springer (1858), Friedrich Wilhelm Otto Blech (1903), Heinrich Gerhard Rudolph Holland (1924), Siegfried Balzer (1940). Księga zna też wcześniejszych duchownych, najdawniejszego z 1557 roku.

Aleksander Mikołaj Tolckemit, pastor w Przezmarku, który w 1753 roku napisał tu przedmowę do swojej księgi o duchownych i nauczycielach Elbląga, nie zdołał ustalić roku budowy kościoła, choć nie wątpił, że można go znaleźć w archiwum ratusza i w dokumentach złożonych w gałce wieży. Według przekazanej przez niego tradycji ówczesny tutejszy pleban wkrótce sam poznał prawdę i zaczął ją publicznie głosić. Pewne było dla Tolckemita, że zanim Elbląg uzyskał od dworu swobodę wyznania, Przezmark był zwykłym miejscem nabożeństw luteranów, którym przyjęci przez nich duchowni ewangeliccy głosili tu Słowo i udzielali sakramentów według Konfesji Augsburskiej. Nie wątpił też, że pracowało tu znacznie więcej duchownych, niż podają rękopisy, lecz jednych szybko wypędzili przeciwnicy, a o innych zaniedbano zapisać.

W spisie duchownych Przezmarku Tolckemit wymienia między innymi Gotfryda Kruegera (1627–1632), Dawida Attinentiusa, czyli Zugehör, Samuela Corelliusa (od 1655 roku), Jerzego Schebeliusa, Krzysztofa Hayniusa, Jerzego Thomasa (1696–1708), Jakuba Marschalla (1708–1710), Michała Marsiliusa (1710–1715), Krzysztofa Zeidlera syna (1719–1737) i Franciszka Adama Rhodena (1737–1745). Mikołaja Waldaua powołano tu mimo wielkiego niezadowolenia biskupa warmińskiego; Lichtfelde, gdzie był przedtem pastorem, leżało blisko trzy mile od Elbląga w stronę Dzierzgonia.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 209) Mikołaj Waldau objął zbór w Przezmarku w 1609 lub 1611 roku i zmarł tu 11 kwietnia 1620 roku. Bartłomiej Pantelius był synem Piotra Panteliusa, pastora kościoła Trzech Króli w Elblągu. Attinentius, rodem z Leszna, uczył się w Lesznie i w gimnazjum toruńskim, teologii u starszych braci czeskich w Ostrorogu, potem w Bremie i na uniwersytetach holenderskich, najdłużej we Franekerze; w 1641 roku, zaraz po powołaniu do Łęcza, przyjął ordynację, a seniorzy braci czeskich wystawili mu wtedy pisemne świadectwo; w 1648 roku przeszedł do Przezmarku, gdzie, o ile Tolckemit wiedział, zmarł w 1655 roku. Tolckemit miał w swoich rękach jego notatki z wykładów i świadectwo ordynacji.

Schebelius, torunianin, był pastorem w Prangenau, od 1651 roku w Marynowach (Marienau) i od 1655 roku w Marzęcinie, skąd po dwóch latach przyszedł do Przezmarku; zmarł w 1660 roku, w roku pokoju oliwskiego. Haynius, wcześniej nauczyciel gimnazjum elbląskiego, a od 1649 roku pastor w Tiensdorf, gdzie stracił majątek przez wodę, najazdy wrogich wojsk i inne nieszczęścia, opisał swoją biedę radzie Elbląga i w 1661 roku został powołany do Przezmarku, gdzie pracował jeszcze 15 lat. Gotfryd Frantz był najstarszym synem Piotra Frantza, pastora kościoła Bożego Ciała w Elblągu. Sam Tolckemit urodził się 10 marca 1715 roku w Elblągu jako syn lekarza Zygmunta Tolckemita, od 1733 roku studiował w Jenie, w 1737 roku objął urząd w Łęczu i Suchaczu, a 2 sierpnia 1745 roku otrzymał od rady Elbląga powołanie do Przezmarku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 416–417; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom IX, hasło Przezmark (powiat elbląski); wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Bildindex der Kunst & Architektur, karta obj20734584 (Foto Marburg, zdjęcie mi08679c14); pl.wikipedia, hasło „Przezmark (województwo warmińsko-mazurskie)”; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 87, pozycja 165; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 61, 134; t. 3, s. 829, 990; t. 5, s. 1475; t. 6, s. 1740, 1760; K. Urbaniak, „Działalność warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elblągu i jego okolicach w latach 1711–1725”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 222–224; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 39; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191; pastor Krause, „Notizen über die Kirche und das Dorf Preuschmark, auf der Elbingschen Höhe. 1818”, „Beiträge zur Kunde Preußens”, t. 2, Königsberg 1819, s. 273–289; A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 204–212 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 209; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469.