Przezmark — cmentarz ewangelicki

Przezmark, po niemiecku Preußisch Mark, leżał w powiecie morąskim, w prowincji Prusy Wschodnie, na wyżynie Powiśla. Słownik geograficzny podaje dla niego także dawną polską nazwę Pruski Targ i wyjaśnia jej rodowód: wieś była pierwotnie targowiskiem, w dokumentach zwanym forum Prathenicum. W oznaczone dni zjeżdżali się tu ludność i kupcy z okolicy. W XIX wieku istniała tu domena królewska o obszarze 816 hektarów. Miejscowość znana jest z ruin zamku krzyżackiego na półwyspie Wielkiego Jeziora. Wzniesiono go około 1300 roku i rozbudowano w XV wieku; zamek i baszta mają własne wpisy do rejestru zabytków pod numerem 227.

Tutejsi ewangelicy mieli ceglany kościół z przylegającym cmentarzem; według Harnocha wzniesiono go w 1821 roku. Karty ewidencyjne zabytku w zasobie Narodowego Instytutu Dziedzictwa (karta zielona z wpisem z 1966 roku i późniejsza karta biała) określają kościół jako neogotycki: salowy, na rzucie prostokąta, ze schodkowym szczytem ozdobionym sterczynami i z ostrołukowym portalem. Harnoch dodaje, że do 1821 roku nabożeństwa odprawiano w nieistniejącej dziś kaplicy zamkowej. Własnej parafii w XIX wieku ewangelicy nie mieli: według Harnocha dawną parafię w Przezmarku połączono w 1635 roku z parafią w Liebwalde, czyli w Lubochowie, bo tutejszy pastor nie miał z czego się utrzymać, a Słownik geograficzny wymienia Przezmark jako filię parafii w Liebwalde.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy i nadali mu wezwanie Matki Bożej Królowej Świata, a dawny cmentarz ewangelicki stał się cmentarzem rzymskokatolickim — czynnym do dziś. Wpis do rejestru zabytków z 17 sierpnia 1968 roku, numer 487, obejmuje kościół razem z tym cmentarzem przykościelnym.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Agathon Harnoch opisywał kościół w 1890 roku jako prostokąt z cegły z prostokątnymi drzwiami i oknami, a Adolf Boetticher w 1898 roku jako budowlę prostą i podawał inny czas budowy: 1796 rok, z poświęceniem w 1801 roku. Ankieta dla pruskiego konserwatora zabytków, zachowana w aktach z lat 1855–1859, na pytanie, czy kościół otacza osobny cmentarz i czy jest on obwiedziony osobnym murem, odpowiada krótko „Nein”, a wpis do rejestru zabytków z 1968 roku obejmuje kościół razem z cmentarzem przykościelnym.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 2954 dusze, 9 szkół i 12 nauczycieli.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgoń, pozycja 175; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom IX (hasło Przezmark) i tom VI (hasło Morąg); Przezmark — Stary Dzierzgoń (kamienie-wilhelma.net.pl); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 173; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 68; karty ewidencyjne zabytku (karta zielona z wpisem z 1966 roku i karta biała), Narodowy Instytut Dziedzictwa, za portalem zabytek.pl; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30; Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 „Kunstdenkmähler im Kreis Mohrungen”, 1855–1859, skan 289 (szukajwarchiwach.gov.pl).