Przezmark — dawny kościół ewangelicki (Preußisch Mark)

Kościół w Przezmarku, po niemiecku Preußisch Mark, w gminie Stary Dzierzgoń, wzniesiono w 1821 roku dla ewangelików. Tę datę podaje Agathon Harnoch w 1890 roku, powołując się na akta budowy w archiwum parafialnym, i tę samą notuje rejestr zabytków. Kościół postawiono na drugim przedzamczu dawnego zamku krzyżackiego, a za dzwonnicę służyła mu baszta przedzamcza, oddalona według Harnocha o około 150 kroków. Budulcem kościoła były między innymi cegły z rozbieranych murów pobliskiego zamku krzyżackiego. Wcześniej nabożeństwa odprawiano w kaplicy zamkowej, rozebranej przed 1890 rokiem. Boetticher rozpoznał w ruinach zamku, po stronie północno-wschodniej, małe pomieszczenie w murze z granitowym obramieniem drzwi i uznał je za zakrystię dawnego kościoła zamkowego.

Kościół w Przezmarku był kościołem filialnym ewangelickiej parafii w Lubochowie, po niemiecku Liebwalde: od 1635 roku tamtejszy kościół był macierzystym dla dotąd samodzielnego Przezmarku. Słownik geograficzny w wykazie parafii ewangelickich powiatu morąskiego notuje „Liebwalde z filią Przezmark”. Harnoch wyjaśnia, że obecna parafia powstała z dwóch dawnych, a oba kościoły pochodziły z czasów przedreformacyjnych; 24 maja 1584 roku pastorowi z Przezmarku polecono wprowadzić na urząd pastora w Lubochowie. Połączono je w 1635 roku, bo pastor w Przezmarku nie miał z czego się utrzymać.

Ankieta dla pruskiego konserwatora zabytków, zachowana w aktach z lat 1855–1859, opisuje kościół w Przezmarku jako filialny, pod patronatem królewskim; księgi kościelne prowadzono według niej od końca 1712 roku. Była to budowla z cegły na zaprawie wapiennej, otynkowana, długa na 63 stopy, na rzucie regularnego wydłużonego prostokąta, z dobudowaną zakrystią i dachem świeżo pokrytym karpiówką.

Kościół nie miał własnej wieży; mniejszy z dwóch dzwonów, wiszących w ruinach dawnej warowni, nosił napis „Gloria in excelsis Deo”. Ołtarz był murowany z cegły, z drewnianym blatem, a nad nim umieszczono drewnianą ambonę bez ozdób; była też zwykła drewniana chrzcielnica w kształcie stołu z mosiężną misą i bardzo małe organy. Ze sprzętów ankieta wymienia srebrny kielich, złocony wewnątrz i na zewnątrz, z symbolami czterech ewangelistów na stopie i bez napisu poza słowami „P. Marck”, oraz starą, okutą srebrem agendę z 1568 roku.

Organy, według Harnocha, zbudowano w 1869 roku. Teczka prowincjonalnego konserwatora zabytków Prus Wschodnich pokazuje kościół u schyłku lat trzydziestych. Gmina, obsługiwana przez pastora Kiesowa z Lubochowa, wydała w 1935 roku 1200 marek na dach kościoła, a w 1937 roku 584 marki na okna i empory; na potrzebne nowe malowanie wnętrza mogła dołożyć około 600 marek. Przy oględzinach 9 stycznia 1939 roku odrzucono ofertę malarza z Zalewa na 8200 marek i zaplanowano prace za 5500 marek: skrócenie jednej z empor, przewieszenie dużej tablicy z brązu z 1870 roku, odnowienie i powieszenie dawnego obrazu ołtarzowego oraz przerobienie ambony połączonej z ołtarzem, zestawionej z dwóch części. Konserwator zabytków zalecił w marcu 1939 roku zostawić odsłoniętą więźbę dachu z jej drewnianą kratownicą, bo jest charakterystyczna dla czasu budowy kościoła, i rozważyć oddzielenie ambony od ołtarza.

Czy prace wykonano, z teczki nie wynika. Zapisano w niej też, że kościół nie jest zorientowany, czyli jego ołtarz nie stoi od wschodu.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy; nosi dziś wezwanie Matki Boskiej Królowej Świata. Obiekt wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-487 decyzją z 17 sierpnia 1968 roku, wraz z cmentarzem przykościelnym. W wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje pod pozycją 175.

W dawnym powiecie elbląskim leży drugi Przezmark, również Preußisch Mark. Tamten miał średniowieczny kościół, istniejący według Harnocha około 1341 roku, w którym nabożeństwa ewangelickie odprawiano od 1554 roku. Do niego odnosi się wzmianka o Przezmarku w archiprezbiteracie elbląskim w atlasie Prus Królewskich XVI wieku, a także dawna fotografia gotyckiego kościoła wiejskiego z karty „Preußisch Mark, Dorfkirche, frühes 14. Jh.” w zbiorach Foto Marburg. Tamten kościół ma w atlasie osobny wpis.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku podaje, że kościół zbudowano w 1796 roku, poświęcono w 1801, a w 1840 roku gruntownie naprawiono go razem z wieżą. Ankieta z lat 1855–1859 dla pruskiego konserwatora zabytków podaje, że kościół stał dawniej w zamku rycerskim, a obecny zbudowano pod koniec poprzedniego stulecia, czyli XVIII wieku, w innym miejscu, w pobliżu wciąż stojącej starej wieży. Ta sama ankieta umieszcza zakrystię i ołtarz na wschodnim końcu kościoła, a organy na zachodnim, natomiast w teczce konserwatora z 1939 roku zapisano, że kościół nie jest zorientowany. Piotr Birecki w zestawieniu ułożonym z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii notuje organy zakładu Eduarda Wittka z 1901 roku „w Przezmarku” (nie wiadomo, czy chodzi o tę wieś, czy o Przezmark pod Elblągiem).

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: połączona parafia sięgająca czasów przed reformacją, pod patronatem królewskim. Liczyła 2954 dusze, 9 szkół i 12 nauczycieli. Należały do niej: Liebwalde, Coltency, Feilschmidt, Glanden, Heinrichsdorf, Lippitz, Najettken, Prohnen, Paudelwitz, Prothainen, Taabern, Vorwerk, a przy Preußisch Mark: Danielsruhe, Goyden, Kunzendorf. Pastorem był wtedy, od 1909 roku, Heinrich Null, urodzony w 1870 roku. W wykazie ofiarodawców, który 21 października 1915 roku ogłosił „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger”, figuruje „H. Kull, Pfr., Liebwalde” z darem 50 marek — zapewne tutejszy pastor, w almanachu z 1912 roku zapisany jako Null.

Źródła: wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom VI, hasło Morąg (powiat morąski); A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 63–68; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 173–174 i 416–417; „Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, pod redakcją T. Paneckiego i M. Słonia, część II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 29; pl.wikipedia, hasło „Zamek krzyżacki w Przezmarku”; Bildindex der Kunst & Architektur, karta obj20734584; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222; Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 389 „Preussisch Mark, evangelische Kirche”, 1917–1939, skany 9–17 (szukajwarchiwach.gov.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 89; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 21 października 1915 roku, s. 9 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 „Kunstdenkmähler im Kreis Mohrungen”, 1855–1859, skany 282–289 (szukajwarchiwach.gov.pl).