Przodkowo — dawna nekropolia ewangelicka (Seefeld)

Przodkowo, po niemiecku Seefeld, leży — jak podaje Słownik geograficzny — przy szosie gdańsko-wejherowskiej, trzydzieści kilometrów na zachód od Gdańska i 9,3 kilometra od Kartuz, w kaszubskiej i w przeważającej części katolickiej okolicy powiatu kartuskiego. Śladem tutejszych ewangelików jest cmentarz przy kościele, założony najpewniej w drugiej połowie XIX wieku. Zachowały się na nim niemieckie nagrobki z żeliwnymi krzyżami — między innymi Emilie Pipki (1864–1896) i Juliusa Rzóski (1848–1911).

Po 1945 roku teren wyrównano i miejsce stało się katolickim cmentarzem parafialnym; dawne nagrobki ocalały głównie w części zachodniej.

Cmentarz przykościelny jest wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego razem z kościołem parafialnym pod wezwaniem świętego Andrzeja Apostoła z lat 1874–1878 i plebanią, pod jednym numerem A-1728 z 21 sierpnia 2001 roku. Tak samo ujmuje go wojewódzka ewidencja zabytków gminy Przodkowo, która pod adresem Kartuska 3 wymienia kościół (pozycja 42), cmentarz przykościelny (pozycja 43) i plebanię (pozycja 44). Ewidencja gminna wykazuje przy Przodkowie wyłącznie ten cmentarz przykościelny.

W czasach krzyżackich Przodkowo (Seefeld) było wsią na prawie niemieckim w gdańskim urzędzie leśnym i płaciło 12 skojców czynszu. Do tutejszego młyna obowiązkowo przywoziły zboże także Smolsin i Kobissau, a w 1400 roku sołtys wyruszał na wyprawy wojenne konno. W 1442 roku komtur stwierdził, że Kobissau, Seefeld i Smolsin są „prawie zrujnowane i spustoszone”: młyn płacił zamiast 8 tylko 3 grzywny, a w Seefeld 7 z 32 łanów leżało pusto.

W 1772 roku królewskie dobra Seefeld trzymał w zastawie v. Schedlin-Czarliński, właściciel Starego Bukowca i Kobysewa.

Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, przeprowadzona około 1583 roku, zastała w Przodkowie plac budowy: dawny kościół zawalił się ze starości, a nowy wznosiła własnym sumptem pani Wejherowa — żona Ernesta Wejhera, starosty nowskiego i puckiego, właścicielka dóbr. Wizytator polecił zachęcić ją, by rozpoczętą budowę dokończyła, i zapowiedział wizytację kościoła. Późniejszy zapis dodaje nakaz, aby budowę świątyni doprowadzić do końca i pilnować, by do parafii nie wprowadzono ponownie duchownego innego wyznania, którego wypędzono stamtąd kilka lat wcześniej.

W Kosowie, należącym do tej samej parafii, stał przed Reformacją własny kościółek. Ksiądz Jakub Fankidejski pisał, że kościół ten nie mógł być mały, skoro w czasie Reformacji osiadł przy nim luterański duchowny; do urzędowego spisu kościołów dekanalnych jednak go nie wciągnięto. Wizytator biskupa Rozrażewskiego, bawiąc w Przodkowie w 1584 roku, nie zdołał się dowiedzieć, czy kościół w Kosowie był parafialny, filialny, czy był tylko kaplicą; zapisał, że wieś prosi o kapłana katolickiego, ludzie z kuźnicy o duchownego heretyckiego, a koloniści w Przodkowie po części o heretyckiego, oraz że heretycki predykant został już wypędzony. W późniejszych wizytacjach kościół kosowski już nie występuje.

Samo Przodkowo wróciło do katolików w dwóch etapach. Po odejściu biskupa Karnkowskiego luteranie zajęli wszystkie trzy sąsiednie kościoły — kielneński, szemudzki i przodkowski — a odebrał im je biskup Rozrażewski w 1596 roku; formalne przejęcie przeprowadził proboszcz żukowski w kwietniu 1597 roku. Wspólnym patronem wszystkich trzech kościołów był pan von Werden, gdański patrycjusz; wizytator zapisał, że osadnicy w Przodkowie byli po części innowiercami, a luterańskiego duchownego, który zajął był również kościół w Kielnie, wypędzono. Opis sporządzony po odzyskaniu świątyni mówi o kościele pod wezwaniem świętego Andrzeja mocno zaniedbanym, przeciekającym w wielu miejscach i bez śladu porządku w środku; nie było nawet pewne, czy go konsekrowano. Uposażenie stanowiły cztery włóki lichszej, kaszubskiej ziemi, a kościołem zarządzał od dawna ten sam proboszcz co w Kielnie.

Inwentarz spisany przy przejęciu w 1597 roku wylicza dwa dzwony — jeden na wieży, drugi oddany do naprawy w Gdańsku panu Lewenbergowi — zrujnowany ołtarz główny z ośmioma okaleczonymi figurami bez rąk, stóp i oczu, dwa mosiężne świeczniki, małą pozłacaną monstrancję i jeden srebrny, złocony kielich. Do parafii należały wtedy Przodkowo, Kosowo i Kopsowo, a nadto dwór gdańskiego patrycjusza Czirenberga wraz z jego rzemieślnikami; sam Czirenberg nie chciał nic dać kościołowi, ponieważ zamierzał zbudować własny.

Ewangelicy byli tu nieliczni i z każdym pokoleniem ubywało ich coraz szybciej. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje we wsi 105 mieszkańców: dwunastu luteranów i 93 katolików. Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku 554 mieszkańców w 62 domach, w tym 513 katolików, 33 ewangelików i ośmiu Żydów. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 649 osób — 619 katolików, 24 ewangelików i sześciu Żydów; spis z 1905 roku naliczył 676 mieszkańców i 22 ewangelików. Tablica spisu z 1 grudnia 1910 roku podaje 685 mieszkańców, a wyznania podaje wyłącznie w podziale na grupy językowe: wśród 43 osób mówiących po niemiecku było 27 ewangelików, dwunastu katolików i cztery osoby wyznania mojżeszowego. Pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, nie odnotował tu już ani jednego ewangelika — wśród 617 mieszkańców narodowość polską podało 616.

Starsze rachunki są zgodne co do rzędu wielkości. W 1702 roku wizytator zanotował w Przodkowie około dwustu katolików i mniej więcej pięćdziesięciu luteranów; szkoły ani gruntu pod nią nie było. Wizytacja generalna z lat 1765–1766 policzyła tutejszych ewangelików dokładnie: 23 mężczyzn, 16 kobiet, sześciu chłopców i sześć dziewcząt — pięćdziesiąt jeden osób przy 693 katolikach w całej parafii. Wizytacja z 1781 roku naliczyła w samej wsi Przodkowo 82 wiernych i dwóch „akatolików”, a w całej parafii 639 wiernych i 60 akatolików. Liczba 693 sprzed piętnastu lat dotyczy więc parafii, nie wsi — oba rachunki są zgodne. Ostatni obraz sprzed wojny daje statystyka diecezji chełmińskiej z 1928 roku: w obrębie parafii katolickiej w Przodkowie mieszkało wtedy 151 ewangelików na 3779 mieszkańców.

Ta garstka — niemieccy koloniści i urzędnicy — należała do parafii ewangelickiej w Kartuzach, samodzielnej od 1856 roku, z kościołem poświęconym 2 października 1887 roku. Potwierdzają to kolumny parafii ewangelickiej w spisach z 1 grudnia 1885 i z 1 grudnia 1910 roku: przy Seefeld stoi w nich Karthaus.

Do 1920 roku wieś należała do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gdańskiej i była siedzibą okręgu administracyjnego oraz urzędu stanu cywilnego. Stał tu katolicki kościół parafialny pod wezwaniem świętego Andrzeja Apostoła; kościoła ani parafii ewangelickiej w Przodkowie nie notuje leksykon Meyersa (Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon).

Położenie cmentarza pokazuje arkusz Messtischblattu 1675 Karthaus w wydaniu tymczasowym z 1940 roku. Seefeld leży na nim przy szosie kartusko-gdańskiej, obok Kossowa i Załęża, a przy rozwidleniu dróg na wschód od zabudowy widać prostokątne, obwiedzione nasadzeniami i murem założenie z bryłą kościoła przy narożniku północno-zachodnim i dwoma krzyżami w środku. Środek tej działki wypada mniej więcej na 54,3821 i 18,2894. Położenie odczytane z mapy jest przybliżone — błąd może wynosić od stu do trzystu metrów. Na obszarze o boku około 1,6 kilometra wokół Przodkowa arkusz pokazuje tylko tę jedną działkę z krzyżami; drugiego cmentarza na nim nie ma.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kartuzy (Karthaus) i podaje tu 27 ewangelików.

Źródła: wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, około 1583, oraz opis przejęcia kościołów w Kielnie, Szynwałdzie i Przodkowie w 1597 roku (Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski … factae, „Fontes” TNT); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 198; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IX, hasło Przodkowo; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 142, nr 306; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, s. 52, poz. 110; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gdańska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 331; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G61, s. 100; tenże, cz. III, tamże 91 (2009), księga G72 (1782); „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej); F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 465–466; Wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, arkusz gminy Przodkowo, pozycje 42–44, kolumna „NR REJ. ZABYTKÓW”; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, hasło Przodkowo (gmina Przodkowo): kościół parafialny pod wezwaniem świętego Andrzeja Apostoła 1874–1878, plebania, cmentarz kościelny — numer rejestru A-1728 z 21 sierpnia 2001 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1675 Karthaus, wydanie tymczasowe 1940; Cmentarz ewangelicki w Przodkowie — Zabytek.pl; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 42–44, 46; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 61; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.