Przyjaźń — cmentarz ewangelicki

Przyjaźń, po niemiecku Rheinfeld, w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus) była przed 1945 rokiem siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej — jednej z niewielu w tej kaszubskiej okolicy. Cmentarz ewangelicki zachował się we wsi jako osobne założenie, oddzielone od kościoła. Agathon Harnoch, wyliczając w 1890 roku cmentarze ewangelickie tutejszej parafii, wymienia siedem miejscowości, a wśród nich samą Przyjaźń i sąsiednie Niestępowo.

Kościół jest tu starszy niż wspólnota, która go przez cztery stulecia używała. Ksiądz Jakub Fankidejski poświadcza w Przyjaźni proboszcza już w 1239 roku, a w 1381 księdza Jana; po 1540 roku świątynia — jak pisze — przeszła „w ręce innowierców”, czyli w szesnastym wieku przejęli ją protestanci; odtąd służyła ewangelikom aż do 1945 roku. Kronikarz parafii, pastor Paul Lau, przytacza w kronice z 1932 roku słowa księdza Jakuba Fankidejskiego, że nieszczęście zagroziło dopiero w 1561 roku, gdy król Zygmunt zastawił bogatym luterańskim gdańszczanom pobliskie dobra klasztorne, wśród nich Żukowo; w dalszym przytoczeniu nowi zarządcy Żukowa na naleganie dziedzica Przyjaźni Henryka Niederhofa wyłączają kościół spod Żukowa i obsadzają w nim predykanta.

Sam Lau pisze, że nie zdołał jednoznacznie ustalić, czy stało się to w 1561, czy w 1565 roku, jak się niekiedy podaje, a przejście parafii na protestantyzm umieszcza „około tego czasu”. Tę samą datę, 1561 rok, podaje Słownik geograficzny, opisując moment, w którym gdańscy zarządcy Żukowa obsadzili w Przyjaźni predykanta za sprawą luterańskiego dziedzica Henryka Niederhofa.

Fankidejski, powołując się na wizytację biskupa Hieronima Rozrażewskiego, opisuje, jak w 1583 i 1584 roku oficjał pomorski Mikołaj Mylonius próbował odzyskać kościół: obejrzał go i opisał, ale poświęcić nie mógł, bo luterański dziedzic na to nie pozwolił. W przypisie autor przytacza zapis o płótnach, na których zwykło się rozdawać chleb luterański — „Mantilia quibus cum panis lutheranus distribuitur uti consuevere”. Katolików z Przyjaźni i Niestępowa przyłączono ponownie do parafii w Żukowie dopiero w 1668 roku; odtąd tutejszy predykant mógł odprawiać pogrzeby, udzielać chrztów i ślubów swoim nielicznym już współwyznawcom tylko za zezwoleniem żukowskiego proboszcza.

Harnoch dodaje, że przed budową dzisiejszego kościoła stała tu prawdopodobnie kaplica katolicka i że obecna budowla powstała przez jej rozbudowę, a samą parafię ewangelicką ukonstytuowano na początku siedemnastego wieku: jeden z dwóch dzwonów nosi datę 1605, ambona 1611, a pierwszym znanym pastorem był od 1610 roku Johann Helwig. Pierwotnie parafia obejmowała dwie wsie: Przyjaźń i Niestępowo.

Według Harnocha (s. 423) kościół był murowany z cegły, a wieża miała konstrukcję ryglową z wypełnieniem ceglanym. Budowla była orientowana, stała pod patronatem dziedzica i miała dwa dzwony, deskowy strop pozorny i obraz ołtarzowy „Zmartwychwstanie Chrystusa”; pod zakrystią i lożą dziedzica dawniej chowano zmarłych. Według kroniki pastora Laua kościół był w szerokim zakresie miejscem pochówku — w nawie, prezbiterium i zakrystii — a sklepienie grobowe zasypano około stu lat przed wydaniem kroniki w 1932 roku, bo posadzka kościoła niebezpiecznie się obniżyła, a także dlatego, że ze względów zdrowotnych zakazano chowania zmarłych w kościele. Inwentarz zabytków Prus Zachodnich J. Heisego zalicza kościół w Przyjaźni najpierw do budowli nowszych (z. 1, s.

9), a w „Nachträge und Berichtigungen” do pierwszego zeszytu odwołuje to zdanie i datuje mury na średniowiecze: z czasów późniejszych pochodzi jedynie wyposażenie wnętrza (siedemnasty i osiemnasty wiek) oraz szachulcowa wieża, natomiast mury obwodowe nawy i prosto zamkniętego prezbiterium są jeszcze średniowieczne, choć zupełnie pozbawione ozdób i — jak zaznacza — wartości artystycznej. Mniejszy dzwon odlał w 1605 roku Christoph Oldendorff, większy — według inwentarza Heisego — w 1749 roku Johann Gottfried Anthony z Gdańska (zapiska ówczesnego pastora mówi o przelaniu pękniętego dzwonu w 1748 roku). Siedemnastowieczna ambona z herbami kolatorów wsi — czyli tych, którzy świątynię utrzymywali — zachowała się do dziś.

Pastor Wothilenus zapisał, że w 1761 roku cmentarz przy kościele otoczono nowym płotem i obsadzono drzewami owocowymi i lipami; całkiem nowe ogrodzenie postawiono znów w 1788 roku. Heidn podaje, że w krypcie kościoła w Przyjaźni pochowano w 1788 roku Marcusa Helffensteina, właściciela Borczu, i jego córkę Minchen, natomiast jego żonę w 1829 roku i syna Carla w 1831 roku złożono już w murowanym grobowcu na cmentarzu w Przyjaźni. Ofiary cholery z 1831 roku — było ich dwanaście, wśród nich nauczyciel Johann Benjamin Wichmann — chowano osobno, na cmentarzu cholerycznym na południe od drogi do Glincza.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 233 mieszkańców: 219 luteranów i 14 katolików, a jako parafię luterańską — samą Przyjaźń. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku majątek rycerski Rheinfeld z pięcioma gospodarstwami chłopskimi i dziewięcioma zagrodami chałupniczymi liczył 658 mieszkańców, w tym 349 ewangelików, 305 katolików i czterech Żydów. Stały w nim 53 budynki mieszkalne. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Żukowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wieś dzieliła się wyznaniowo niemal po połowie: w 1868 roku na 658 mieszkańców w 53 domach przypadało 349 ewangelików, 305 katolików i czterech Żydów. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w obwodzie dworskim 553 mieszkańców: 336 ewangelików, 213 katolików i czterech Żydów; ewangelicy należeli do parafii w Przyjaźni, katolicy do żukowskiej. Leksykon Meyersa notuje Rheinfeld jako obwód dworski liczący 506 mieszkańców (według spisu z 1 grudnia 1910 roku), z siedzibą urzędu stanu cywilnego i obwodu urzędowego. Harnoch w 1890 roku liczy w całej parafii około 2600 dusz — a w 1937 roku było ich już tylko 338; parafia należała wtedy do superintendentury kartuskiej Kościoła ewangelicko-unijnego. Między tymi dwiema liczbami leży przesunięcie granicy po 1920 roku i wyjazd niemieckich parafian.

Odrębność wsi potwierdza też źródło świeckie. Franz Tetzner, opisując Słowińców, wskazuje Rheinfeld jako jedną z dwóch niemieckich enklaw w kaszubskim powiecie kartuskim — drugą była okolica Kiełpina. To tłumaczy, skąd wzięła się samodzielna parafia ewangelicka w miejscu, gdzie wokół mówiono po kaszubsku i chodzono do kościoła katolickiego.

24 maja 1457 roku król Kazimierz, za zgodą Gdańska jako zastawnika, darował Reinfeld burmistrzowi gdańskiemu Reinholdowi Niederhoffowi; od tego aktu zaczęła się tu własność rodu Niederhoffów. Według pruskich ksiąg hipotecznych Przyjaźń należała do barona Heinricha von der Goltza, potem do jego syna Heinricha, od 1779 roku do Johanna Maximiliana von Mitzla (w tym samym haśle zapisanego też jako Mitchel), od 1793 roku do jego syna Johanna Josepha Alexandra, a od 1820 roku do Georga von Kleista. W wykazie wasali z lat 1774–1775 właścicielem jest 54-letni Heinrich von der Goltz, generał major armii polskiej w stanie spoczynku, mieszkający we Wrzeszczu (Langfuhr).

W 1891 roku dobra Rheinfeld (2007 hektarów, z folwarkami Lichtenfeld, Ellerfeld i Neufeld) należały do generałowej von Kleist, a w latach 1903–1912 do porucznika Ferdinanda von Kleista; do dóbr należała wtedy także część Skrzeszewa, zwana Krissau B. W 1928 roku właścicielką była Anna von Kleist (1437 hektarów w Przyjaźni i 809 w Skrzeszewie); w 1926 i 1928 roku jej dobra wpisano do wykazów ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu.

W 1926 roku urząd ziemski wyłączył od parcelacji około 800 hektarów majątku, w tym około 180 hektarów użytków rolnych z parkiem i wodami, sad i około 605 hektarów lasu.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy — dziś jest to kościół parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem świętego Jana Ewangelisty. Ocalała też kronika parafialna, „Chronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld” — rzecz w tych stronach rzadka, bo większość ksiąg i kronik ewangelickich przepadła w 1945 roku.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1741 roku oraz wykaz komunikantów i księgi konfirmacji od 1898 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1741— K Konf 1898—. Aufzeichnungen: über Bauten 1747—88. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1823—74.”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 376 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1571 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 109; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 423; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. 1: Carthaus, Berent, Neustadt (1884), s. 9, oraz „Nachträge und Berichtigungen” do zeszytu 1; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 164, 194–196; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IX, s. 210–211, hasło „Przyjaźń”; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 28; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 56–57, poz. 181; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 138, nr 277; P. Lau, „Chronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld, Kreis Karthaus”, Przyjaźń: nakład własny parafii, 1932, s. 14–15, 141; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 38, 475; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6335, „Sonstige Verzeichnisse 1741–1788”, skan 4, dostęp przez portal Archion; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 762 (s. 29), nr 1479 (s. 163–164); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 127, pozycja 349; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 112; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 26; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 32; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 247; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 18; „Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego” 1926, nr 34, poz. 217; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1203, 1211; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.