Przyjaźń — dawny kościół ewangelicki (Rheinfeld)

Przyjaźń, po niemiecku Rheinfeld, ma kościół, który stał w rękach ewangelików blisko cztery stulecia, i to w katolickiej, kaszubskiej okolicy Kartuz. Po 1945 roku przejęli go katolicy — dziś jest to kościół parafialny świętego Jana Ewangelisty w dekanacie żukowskim, wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem 253. Budowla jest orientowana, murowana z cegły, z szachulcową wieżą i dwoma dzwonami, wewnątrz ze sklepionym stropem deskowym; pod zakrystią i lożą dziedzica mieściły się dawniej groby. Inwentarz zabytków prowincji prostuje wcześniejszą opinię, jakoby kościół pochodził z nowszych czasów: mury obwodowe nawy i prosto zamkniętego prezbiterium są jeszcze średniowieczne, choć zupełnie pozbawione ozdób, a z XVII i XVIII wieku pochodzi wyposażenie wnętrza i wieża.

W archiwum żukowskim zachowała się wiadomość, że kościół ufundował w 1210 roku książę Racibor, a jego tytułem był święty Jan Apostoł; proboszcz miał cztery włóki roli, a do parafii należało oprócz Przyjaźni także Niestępowo. Słownik geograficzny zaznacza jednak, że data fundacji z 1210 roku opiera się na dokumencie podrobionym; akt fundacji kościoła przez księcia Racibora sfabrykował w XVII wieku, na rzecz klasztoru w Żukowie, znany fałszerz Janikowski. Pewny ślad parafii daje dopiero dokument z 1239 roku, w którym wśród świadków występuje Mikołaj, proboszcz z Przyjaźni.

W 1323 roku wieś istniała jako słowiańskie Prisyesen. 9 sierpnia 1349 roku komtur gdański Heinrich von Rechtir zamienił ją w niemiecką wieś Reinfeld na prawie chełmińskim, z sołtysem dziedzicznym, i wyznaczył na kościół i plebana cztery wolne łany oraz z każdego łanu czynszowego korzec żyta i korzec owsa. Zamierzona fundacja parafii doszła do skutku: w 1381 roku pleban Jan z Reinfeld był świadkiem nadania młyna w Chmielnie. Inwentarz zabytków prowincji notuje uposażenie kościoła pod rokiem 1349. Patronat kościoła należał do wielkiego mistrza. Około 1440 roku połowa łanów (25 z 50) leżała pusto; we wsi były dwie karczmy, kram i ława chlebowa, a młyn płacił 2½ grzywny.

Stara wieś Przyjaźń była długo królewska; w 1457 roku król Kazimierz darował ją Reinholdowi Niederhofowi i tak przeszła w ręce prywatne. Z czasem świątynia została przyłączona do Żukowa jako filia. Jeszcze w 1540 roku mocno stała przy katolicyzmie — gorliwy kanonik Wawrzyniec Niederhof przeniósł wtedy do niej pobożne fundacje z kaplicy Jerozolimskiej przy kościele Panny Marii w Gdańsku, żeby je — jak pisze ksiądz Jakub Fankidejski — dłużej zachować od rąk luterskich.

Zmiana nastąpiła około 1561 roku. Gdy król Zygmunt August zastawił bogatym gdańskim luteranom pobliskie dobra klasztorne, w tym Żukowo, nowi zarządcy — Paweł Bahl i Hadrian Rosenberg — na żądanie ówczesnego dziedzica Przyjaźni, zagorzałego luteranina Henryka (Heinricha) Niederhofa, wyjęli kościół spod zwierzchnictwa żukowskiego klasztoru i sami zaczęli obsadzać przy nim predykantów. Wtedy parafia przeszła na luteranizm.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego około 1583 roku zastała kościół w rękach protestantów, a wieś w ręku Henryka Niederhofa, senatora gdańskiego. Wizytator dodał konkretne żądanie: patron ma zwrócić srebrny krzyż, który zabrał z kościoła i zatrzymał u siebie. Spory o wyposażenie bywały przy zmianie wyznania równie częste jak spory o samą świątynię. W 1583 roku przybył do Przyjaźni oficjał pomorski Mikołaj Mylonius, żeby kościół odebrać i poświęcić. Patron i dziedzic Henryk Niederhof chodził właśnie po polu i wizytacji nie dopuścił; gdy oficjał prosił o klucze, kazał przez rewizorów odpowiedzieć, że kościół jest otwarty i że oficjał może iść go zobaczyć. Rok później, w 1584, Mylonius przyjechał ponownie i tym razem kościół mu otworzono.

Zapisał, że budowla była cała z kamienia, zbezczeszczona przez innowierców, zniszczona i zrabowana podczas ostatniej wojny gdańskiej, a jej tytułem był teraz święty Michał; cyborium na Najświętszy Sakrament już nie było, za to widział płótna, których luteranie używali przy rozdzielaniu swojego chleba, a woda w chrzcielnicy stała od trzech tygodni. Poświęcić kościoła nie mógł, bo dziedzic na to nie pozwolił; predykantem był dawny proboszcz ze Swarzewa, odstępca, który przed swoim oficjałem wstydził się pokazać. O parafianach Mylonius napisał, że wszystkich uwiedziono do luteranizmu.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 142) w drugiej połowie XVI wieku tutejszy dziedzic zmuszał swoich poddanych do uczęszczania do zboru w Przyjaźni.

Katolików w parafii pozostało niemało i przez blisko sto lat musieli chodzić na luterańskie nabożeństwo. Wrócili pod Żukowo w 1668 roku, i to przypadkiem. Sejm walny nałożył w 1662 roku pogłówne, a spis ludności każdej wsi miał poświadczyć miejscowy proboszcz pod karą tysiąca grzywien; ówczesny dziedzic, pan Bartsch, nie chciał uznać władzy katolickiego proboszcza z Żukowa, ale obawiał się też kary; według Fankidejskiego (s. 214) długo zwlekał ze spisem, aż w końcu sporządził go sam i oddał do grodu w Skarszewach. Gród go odrzucił, a Bartsch wolał wtedy uznać zwierzchność żukowskiego proboszcza. Odtąd katolicy z Przyjaźni i Niestępowa należeli znowu do Żukowa, a tutejszy predykant mógł chrzcić swoich współwyznawców, udzielać im ślubów i grzebać ich zmarłych już tylko za zezwoleniem żukowskiego proboszcza.

Jako parafię ewangelicką Przyjaźń liczy się od początku XVII wieku; Harnoch zapisuje, że składały się na nią pierwotnie dwie wsie — Rheinfeld i Niestępowo — i że przed budową kościoła stała tu prawdopodobnie katolicka kaplica, którą rozbudowano. Pierwszym znanym pastorem był od 1610 roku Johannes Hellwig (Helwig); po nim przez trzy stulecia następowali kolejni duchowni, od Eliasa Herlitza i Georgiusa Lincka po Friedricha Augusta Platha (1853–1883), Karla Wilhelma Christianiego (1888–1898) i superintendenta Paula Laua, który prowadził parafię od 1898 roku co najmniej do 1939 roku. Z tego samego odnowienia, z lat około 1610–1611, pochodzi empora. Ołtarz zdobi obraz „Zmartwychwstanie Chrystusa”, snycerska ambona nosi datę 1611 i herby patronów, wśród nich Nathaniela Bartscha von Demuth — człowieka, który kościół utrzymywał.

Z dwóch dzwonów mniejszy odlał w 1605 roku Christoph Oldendorff; tę samą datę 1605 przy jednym z dzwonów notuje Agathon Harnoch, a pastor Wothilenus (u Harnocha: Wothilenius) zapisał przed laty, że pod belkami kościoła znaleziono rok 1606. Aleksander Klemp (1994, s. 140–141) przytacza za B. Makowskim („Sztuka na Pomorzu. Jej dzieje i zabytki”, Toruń 1932, s. 174), że zbór w Przyjaźni posiadał piękne barokowe wnętrze, ufundowane przez patronów.

Słownik, powołując się na „Echo sepulchralis” Borcka, wymienia tutejszych duchownych ewangelickich drugiej połowy XVII i XVIII wieku: Jana Clausewitza (1671), Jana Schultza (1688), Jana Gaunersdorfa (1676–1681), Jerzego Lincka (1681–1700), Adama Buschiusa (1700–1728), Jana Chrystiana Wottilenusa (1741) i jego syna Bogumiła Teofila Karola Wottilenusa. 🟡 Według Aleksandra Klempa (1994, s. 215) Jan Schultz był duchownym w Przyjaźni przed 1676 rokiem, w 1676 roku przeszedł do Osic i zmarł w 1688 roku w Wocławach. Aleksander Klemp (1994, s. 214–215) podaje, że Eliasz Herlitz został skierowany do zboru w Przyjaźni 2 września 1629 roku, a 13 września 1639 roku ordynowano go do kościoła szpitalnego w Gdańsku; że według J. G.

Borka Jan Clausewitz był tu pastorem w latach 1648–1671 (Klemp opatruje te lata znakiem zapytania) i zmarł w 1671 roku; że Gangolf Möller był przypuszczalnie pastorem w Przyjaźni w 1659 roku, a Jan Kornetzke był najpierw duchownym wojsk szwedzkich, następnie w Przyjaźni, i w 1672 roku objął zbór szpitalny w Gdańsku. Jerzy Linck był pastorem w Przyjaźni co najmniej od 1 stycznia 1681 roku i zmarł w 1701 roku, a jego pogrzeb odbył się w Przyjaźni 29 kwietnia 1701 roku; pozostawił dwa kazania pogrzebowe, poświęcone zmarłym córeczkom patrona E. E. Bartscha von Demuth (Gdańsk, prawdopodobnie 1692) i Ludwice z Krokowskich Krokowskiej (Gdańsk, prawdopodobnie 1699). Adam Busch przyjął propozycję właściciela Przyjaźni E. J.

Jackowskiego i 16 sierpnia 1700 roku objął tutejszy zbór, choć przypuszczalnie żył jeszcze pastor Linck; opiekę duszpasterską nad luteranami w Przyjaźni sprawował do maja 1728 roku. Według autora zmarł w Przyjaźni w 1738 roku i tu został pochowany; 🟡 księgi kościelne parafii notują pochówek pastora Adama Buschiusa w 1734 roku. Ten sam autor (s. 215–216) podaje, że Jan Chrystian Wothilenus objął tutejszą parafię 30 maja 1728 roku i zmarł pod koniec 1740 lub na początku 1741 roku, a jego syn Gottlob Christlieb został ordynowany na pastora w Przyjaźni 21 lipca 1741 roku i zmarł 30 czerwca 1781 roku. W okresie jego pracy, jak pisze autor, zbór w Przyjaźni doczekał się szeregu inwestycji (s. 216).

Według Klempa w luterańskiej parafii Przyjaźń ludność miejscową (u autora: autochtonów) spotykano jedynie w Niestępowie (s. 169). Willy Heidn dodaje do szeregu duchownych pastora Friedricha Bienewalta, urzędującego tu przed 1681 rokiem; jego następca i zięć Georg Link (1681–1700) zapisał w księdze kościelnej śmierć wdowy po nim, Reginy z domu Zielke, 30 lipca 1690 roku. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Wothilenusa (1741).

Kronika parafii, spisana w 1932 roku przez pastora Paula Laua, mówi o grobach w kościele więcej. Dawniej chowano zmarłych w wielu miejscach kościoła — w nawie, w prezbiterium i w zakrystii. Najstarsi parafianie pamiętali jeszcze pod koniec XIX wieku, że do krypty prowadziło wejście z głównego przejścia przed amboną i osobne z zewnątrz; w zakrystii były drzwi, przez które spuszczano trumny, a w sklepieniu został żelazny pierścień na liny. Mniej więcej sto lat przed kroniką kryptę zasypano, bo posadzka niebezpiecznie się zapadała, a pochówków w kościele zakazano ze względów zdrowotnych. Zdjęte wtedy z trumien srebrne tablice zawieszono na ścianach; najcenniejsze skradziono przy włamaniach w 1830 i 1856 roku.

Księgi kościelne zapisały wielu pochowanych: w 1684 roku patrona Reinholda Bartscha von Demuth, w 1693 roku — w krypcie przed ołtarzem — Ernsta Eduarda Bartscha von Demuth, asesora sądu ziemskiego powiatu mirachowskiego, w 1734 roku pastora Adama Buschiusa, w 1737 roku szambelana królewskiego von Jatzkowa w dziedzicznej krypcie dworu, a w 1758 roku Philippa Simona Habichta, właściciela i papiernika z młyna papierniczego w Lappin.

Pastor Wothilenus, który objął parafię w 1741 roku, założył w księdze kościelnej „spis różnych rzeczy, które zdarzyły się przy kościele za mojego urzędu”; przechowuje go dziś Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie. Zanotował w nim, że 22 września 1741 roku organistą i nauczycielem został Johann Lietcke, który 2 maja 1744 roku dostał powołanie do Lublewa i 21 maja tam odszedł, a po nim Jacob Constantin Damnitz, którego 29 września powołał generał major von der Goltz, ówczesny patron kościoła. Pastor zapisał też, bez podania roku, że kazał zrobić przy ołtarzu ławkę dla siebie i domowników, a w zakrystii konfesjonał. Na początku 1748 roku pękł największy dzwon; przelano go jeszcze w tym samym roku i w sobotę przed pierwszą niedzielą Adwentu przywieziono z powrotem do kościoła, a nazajutrz, w pierwszą niedzielę Adwentu, odśpiewano z tej okazji przy całej gminie „Te Deum”.

Dzwon ważył 7 cetnarów i 89 funtów, a całość kosztowała ponad 400 florenów: 289 florenów zebrano w parafii, 31 florenów dała kasa kościelna, a brakujące 180 florenów pokryła ówczesna dzierżawczyni Przyjaźni.

Tą samą ręką spisano dalsze dzieje wyposażenia. Ówczesna dzierżawczyni Przyjaźni, Catharina Ludovica von Gruszczyńska, nie tylko pokryła brakującą sumę za dzwon, ale podarowała też nakrycia z karmazynowego adamaszku ze srebrnymi galonami; w tym samym roku odbudowano podupadły szczyt kościoła i ściągnięto go żelaznymi kotwami. Od 1749 roku kościół zbierał pieniądze w loteriach kościelnych, z których pierwszą zaproponował parafianin Michael Barendt; w 1750 roku przeprowadzono drugą, a potem kolejne. Za te pieniądze zbudowano nad wejściem nowy dach, wstawiono nowe ławki dla mężczyzn i kobiet, tak że środek kościoła pozostał wolny, wyłożono całą posadzkę płytami, zbudowano nowy chór organowy, sprawiono nową tarczę i wskazówki zegara, zbudowano całkiem nowy dach i naprawiono wieżę. Pastor chciał jednak mieć w kościele organy.

Pod koniec 1751 roku zamówił je u gdańskiego organmistrza Hildebranda za 850 florenów; budowa trwała do 1753 roku, a 5 lutego tego roku czeladnik organmistrzowski Friedrich Rudolph Dalitz zaczął je ustawiać w kościele. W trzecią niedzielę po Objawieniu Pańskim organy po raz pierwszy zabrzmiały podczas nabożeństwa. W 1761 roku cmentarz otoczono nowym płotem i obsadzono drzewami owocowymi i lipami. 10 kwietnia 1775 roku dzieci zmarłej parafianki podarowały kościołowi czternastoświecowy mosiężny świecznik, bo dawny był całkiem zużyty, a w 1788 roku znów postawiono całkiem nowy płot cmentarny.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Przyjaźń należała do barona Heinricha von der Goltza, potem do jego syna Heinricha, od 1779 roku do Johanna Maximiliana von Mitzla (w haśle zapisanego jako Mitchel; jego syn figuruje tam jako von Mitzel), od 1793 roku do jego syna Johanna Josepha Alexandra, a od 1820 roku do Georga von Kleista. W wykazie wasali z lat 1774–1775 właścicielem jest 54-letni Heinrich von der Goltz, generał major armii polskiej w stanie spoczynku, mieszkający we Wrzeszczu (Langfuhr).

Heidn, korzystając z kroniki parafii spisanej przez pastora Laua, podaje dalszy ciąg listy duchownych: Peter Zwonkowski (1781–1793), wcześniej w Krakowie (według Aleksandra Klempa, 1994, s. 212, Zwonkowski przyszedł z Krokowej: 15 czerwca 1781 roku opuścił Krokową i objął zbór w Przyjaźni), Carl Albrecht Graeven (1793–1800), Christian Rhode (1800–1823), Karl Gustav Tennstädt (1823–1833), który musiał walczyć z dworem Kleistów o to, by plebania nadawała się do mieszkania, Karl Louis Heinrich Neiness (1833–1839), Heinrich Julius Fischer (1844–1852) i Friedrich August Plath (1853–1883), urodzony w 1819 roku syn gospodarza z Niestępowa. W Przyjaźni urodził się jego syn, Gustav Adolf Friedrich Martin Plath, który studiował teologię w Lipsku i Berlinie, a po ordynacji w kościele zamkowym w Królewcu od razu przejął urząd w rodzinnej wsi.

Kronika przechowała też nazwiska kościelnych i grabarzy — od Petera Wocha około 1750 roku po Hermanna Stendera od 1931 roku; przez blisko sto lat, od 1817 do 1914 roku, urząd ten trzymali kolejni Wochowie. W 1831 roku cholera zabrała w Przyjaźni dwanaście osób.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 233 mieszkańców: 219 luteranów i 14 katolików, z parafią luterańską na miejscu, a katolicką w Żukowie. W 1868 roku wieś miała 658 mieszkańców w 53 domach: 349 ewangelików, 305 katolików i czterech Żydów. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Rheinfeld jako majątek rycerski z pięcioma gospodarstwami chłopskimi i dziewięcioma zagrodami chałupniczymi. Notował tu 53 budynki mieszkalne i 658 mieszkańców, w tym 349 ewangelików, 305 katolików i czterech Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Żukowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku obszar dworski liczył 553 mieszkańców: 336 ewangelików, 213 katolików i czterech Żydów, a ewangelicy należeli do parafii w Przyjaźni. Harnoch wymienia w 1890 roku siedem cmentarzy ewangelickich parafii — obok Przyjaźni, Niestępowa, Czapielska, Neuendorf i Babenthal także w Majdanach (Maidahnen) i w Skrzeszewie (Krissau). W 1891 roku dobra Rheinfeld (2007 hektarów, z folwarkami Lichtenfeld, Ellerfeld i Neufeld) należały do generałowej von Kleist. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1635 ewangelików; patronką była generałowa von Kleist z Przyjaźni, a pastorem był od 1888 roku Carl Christiani.

W latach 1903–1912 dobra należały do porucznika Ferdinanda von Kleista; do dóbr należała wtedy także część Skrzeszewa, zwana Krissau B. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon podaje dla obszaru dworskiego 506 mieszkańców — według spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku — i jeden ewangelicki kościół parafialny. W 1926 roku urząd ziemski wyłączył od parcelacji około 800 hektarów majątku, w tym około 180 hektarów użytków rolnych z parkiem i wodami, sad i około 605 hektarów lasu.

W 1926 i 1928 roku dobra Anny von Kleist wpisano do wykazów ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. W 1928 roku właścicielką była Anna von Kleist (1437 hektarów w Przyjaźni i 809 w Skrzeszewie).

Skąd ta ewangelicka wyspa? Reformacja przyszła tu nie z osadnictwem, lecz z własnością ziemską, i to z Gdańska. Powiat kartuski był bowiem — jak zanotował pod koniec XIX wieku Franz Tetzner — w całości kaszubski z wyjątkiem kilku niemieckich kolonii, skupionych wokół Kiełpina pośrodku powiatu i wokół Rheinfeld; autor umieszcza je na zachodzie powiatu, choć Przyjaźń leży w jego wschodniej części, przy granicy powiatu gdańskiego. Liczby mieszkańców są dla tej okolicy nietypowe, bo ewangelicy byli tu większością.

Kościół stał pod patronatem dziedzica, nabożeństwa filialne odprawiano w szkole w Neuendorf, a wokół rozrzucone były cmentarze ewangelickie — w samej Przyjaźni, w Niestępowie, w Czapielsku, w Neuendorf i w Babenthal. Harnoch liczy przy tej parafii około 2600 dusz, a w skali roku 104 chrzty, 53 konfirmowanych, 20 ślubów, około 1285 komunikujących i 65 pogrzebów. Do parafii należały filie: Czapielsk, gdzie kaplicę odświęcił — jak zapisano — „heretyk” Wilhelm Bąkowski, lecz kaplica ostatecznie pozostała katolicka, oraz Sulmin z kościołem poświęconym w 1906 roku i samodzielną parafią od 1907.

Po 1920 roku wspólnota była już nieporównanie mniejsza: należała do superintendentury kartuskiej Ewangelickiego Kościoła Unii — według zestawienia Neumeyera, przytoczonego przez Uwe Kerntopfa, w 1937 roku miała jednego duchownego i 350 dusz. W zestawieniu szkół pomorskich, które Waschinski ułożył z wizytacji, przy Przyjaźni stoi w rubryce wizytacji z 1702 roku tylko pytanie, czy była tu szkoła ewangelicka, a obok dopisek za Bärem, że najstarsze ewangelickie księgi metrykalne sięgają 1741 roku.

Dzieje parafii spisano zresztą osobno — obszerną kronikę kościoła w Przyjaźni wydał w 1932 roku superintendent doktor Paul Lau; przywołuje ją także Uwe Kerntopf. Według „Posener Evangelisches Kirchenblatt” z 1938 roku (nr 10/11, s. 520) podczas policyjnych rewizji na plebaniach superintendentury kartuskiej skonfiskowano kronikę kościelną tej superintendentury, wydaną przez superintendenta Laua wspólnie z jego pastorami — cały nakład książki, która dopiero co się ukazała. 9 września 1938 roku superintendent Paul Lau obchodził w Przyjaźni czterdziestolecie urzędu, a 18 czerwca 1939 roku, nadal jako superintendent w Przyjaźni, skończył siedemdziesiąt lat. Obsadzenie parafii dotychczasowym kandydatem na urząd duchowny, Paulem Lauem, ogłosiła królewiecka prasa 10 września 1898 roku. Ostatnimi duchownymi, do 1945 roku, byli Walther i Russak.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a wspólnota ewangelicka przestała istnieć. Dawny cmentarz ewangelicki we wsi zachował się do dziś.

Według Willy’ego Heidna kataster kontrybucyjny z 1773 roku notuje w Przyjaźni organistę Jacoba Damitza. Wilhelm Brauer (1978), przytoczony przez Uwe Kerntopfa, podaje, że Sulmin po wytyczeniu granicy w 1920 roku przyłączono do Przyjaźni jako samodzielną filię.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W zapiskach pastora Wothilenusa przy powołaniu Jacoba Constantina Damnitza na organistę i nauczyciela stoi atramentem rok 1765, a późniejsza dopiska ołówkiem poprawia go na 1745; rok 1745 podaje też Lau w kronice z 1932 roku (s. 88); w wykazie nauczycieli i organistów ta sama kronika (s. 137–138), a za nią Willy Heidn (1965, s. 475), podaje na lata 1744–1765 Jakoba Damnitza, a na lata 1765–1807 Jakoba Constantina Damnitza. Atlas za inwentarzem zabytków podaje, że większy dzwon odlał w 1749 roku gdański ludwisarz Johann Gottfried Anthony, a zapiska pastora Wothilenusa — że przelano go w 1748 roku. Napis biegnący dookoła dużego dzwonu, przytoczony przez Laua w kronice z 1932 roku (s.

29–30), mówi, że dzwon odlano wcześniej, w 1605 roku, że pękł 27 czerwca 1691 roku i przelano go 27 sierpnia 1696 roku, a potem pękł ponownie na początku 1748 roku i przelano go pod koniec tego samego roku; ludwisarza wymienia napis na dolnym brzegu dzwonu („JOH. GOTTFR. ANTHONI. GEDAN.”). W niemieckim przekładzie napisu (s. 30) Lau podaje jako dzień pierwszego pęknięcia 27 czerwca 1696 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 376 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1571 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Hellwig (1610), Georgius Claußwitz (1659), Adam Buschius (1700), Carl Albert Gräven (1793), Christian Rhode (1800), Karl Gustav Tennstädt (1823), Carl Ludwig Heinrich Neiness (1833), Heinrich Julius Fischer (1840), August Friedrich Plath (1853–1883), Gustav Adolf Friedrich Martin Plath (1884), Karl Wilhelm Christiani (1888), Paul Lau (1912), Rainer Gustav Edgar Walter (1939), Hans Jürgen Russack (1944).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Przyjaźń”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 423–424, hasło Rheinfeld (diecezja Karthaus); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 213–215 (hasło „Kościół w Przyjaźni”); wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, około 1583 (Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski … factae, „Fontes” TNT); J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, zeszyt 1: Carthaus, Berent, Neustadt, Danzig 1884, s. 9, oraz „Nachträge und Berichtigungen” do zeszytu 1; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com, hasło parafii Rheinfeld (z przytoczeniem W. Brauera, 1978, który podaje wyciągi z kroniki superintendentury kartuskiej, s. 67–72, i z kroniki kościoła w Przyjaźni P. Laua z 1932 roku; także zestawienie Neumeyera); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 410–411; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, hasło Przyjaźń; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 56–57, poz. 181; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 30, poz. 157; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 589, hasło „Rheinfeld 1)”; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 138, nr 277; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (kościół parafialny pod wezwaniem świętego Jana Ewangelisty, numer 253); P. Lau, „Chronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld, Kreis Karthaus”, Przyjaźń: nakład własny parafii, 1932, s. 14–15, 29–30, 88, 137–138, 141–145; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 471, 474; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 24; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 474–476 (za „Chronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld, Kr. Karthaus” P. Laua); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6335, „Sonstige Verzeichnisse 1741–1788” (zapiski pastora Wothilenusa), skan 3, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6335, „Sonstige Verzeichnisse 1741–1788” (zapiski pastora Wothilenusa), skan 4, dostęp przez portal Archion; „Posener Evangelisches Kirchenblatt” 16 (1938), nr 10/11, s. 520, i nr 12, s. 581; 17 (1939), nr 9, s. 383; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 762 (s. 29), nr 1479 (s. 163–164); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 127, pozycja 349; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 42, 44, 46–47; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 26; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 32; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 247; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 18; „Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego” 1926, nr 34, poz. 217; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1203, 1211; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 274, 290, 300; t. 2, s. 492, 633; t. 3, s. 763; t. 4, s. 1052, 1257; t. 5, s. 1366, 1464, 1532; t. 7, s. 1815, 1912; W. Heidn, „Die Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466–1945)”, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 54; „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 10 września 1898 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 26 kwietnia 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 140–142, 169, 212, 214–216.