Przyrzecze — cmentarz ewangelicki

W źródłach nie znaleziono wzmianki o wyznaniu ani o datowaniu samego cmentarza, a Agathon Harnoch podaje dla całej parafii olszanowskiej tylko liczbę trzynastu cmentarzy ewangelickich.

Przyrzecze, założone około 1615 roku, to dawny przysiółek i folwark w obrębie wsi Dzików, w gminie Rzeczenica. Przed 1945 rokiem należało do powiatu człuchowskiego (Kreis Schlochau): do lat 1919–1920 w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Dickhof jako wieś. Notował tu 11 domów mieszkalnych i 83 mieszkańców, w tym 82 ewangelików i jednego katolika. Ewangelicy należeli do parafii Elsenau; katolicy — do parafii w Czarnem; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje gminę wiejską Dickhof na stronie 158 pod pozycją 20: 462 mieszkańców, z czego 434 ewangelików i 28 katolików; ewangelicy należeli do parafii w Olszanowie (Elsenau), katolicy — do parafii w Czarnem (Hammerstein). Obszaru dworskiego o tej nazwie wykaz nie prowadzi. W źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia, czy niemieckie Dickhof to dzisiejsze Przyrzecze, czy Dzików; liczby dotyczą całej ówczesnej gminy wiejskiej, w której granicach Przyrzecze leżało w obu przypadkach.

Inwentarz zabytków Prus Zachodnich podaje dla całego powiatu człuchowskiego 66 972 mieszkańców, z czego 37 019 przyznawało się do Kościoła ewangelickiego, a 28 253 do katolickiego.

Agathon Harnoch wymienia Dickhof wśród pięciu miejsc szkolnych parafii olszanowskiej, obok Olszanowa, Loosen, Bińcza i Rzeczenicy. W wykazie wsi przypisanych do szkół tej parafii wymienia też sąsiedni Breńsk. W całej parafii olszanowskiej naliczył on pięć gmin kościelnych, wszystkie małe, ubogie i odległe od siebie. W Olszanowie kościół macierzysty był niewielką budowlą szachulcową z drewnianą wieżą, bez organów. W kościołach tej parafii nabożeństwa odprawiano na przemian co dwa tygodnie, a w jednym z nich co cztery tygodnie.

W Rzeczenicy stał kościół katolicki pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, wzmiankowany w 1595 roku i przebudowany w latach 1874–1876. Benedykt Reszka datuje powstanie parafii ewangelickiej w Rzeczenicy na 1888 rok, a wykaz z 1885 roku liczy Rzeczenicę do parafii olszanowskiej. W Rzeczenicy poświęcono w 1901 roku kościół ewangelicki.

W Rzeczenicy w 1925 roku na 1706 mieszkańców przypadało 1268 katolików i 438 protestantów, w 1933 roku mieszkańców było 1947, a w 1939 — 2013. W źródłach nie podano, czy liczby te dotyczą samej wsi, czy całej gminy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gockowo (Gotzkau) i podaje tu 93 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 20); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 496; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 28; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 387; niemieckie spisy powszechne z lat 1910, 1925, 1933 i 1939; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 128–129; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.